बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो? महिना, साल र नयाँ वर्ष

बिक्रम सम्बत् (छोटकरीमा बि.सं.) नेपालको आधिकारिक पात्रो हो। यो ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि छ। सन् २०२६ मा अप्रिल मध्यसम्म बि.सं. २०८२ र त्यसपछि बि.सं. २०८३ हुन्छ।

ईस्वी पात्रोजस्तै बिक्रम सम्बत् पनि सौर्य पात्रो हो, तर यसले निरयन राशिचक्र मान्छ। सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्ने दिन (संक्रान्ति) मा महिना सुरु हुन्छ। त्यसैले महिना ३० वा ३१ दिनमा तोकिएको हुँदैन, र नयाँ वर्ष जनवरी १ मा होइन, वैशाख १ मा पर्छ। पर्व र व्रत भने चान्द्र तिथि अनुसार तय हुन्छन्, र पञ्चाङ्गले ती तिथि सौर्य मितिसँगै देखाउँछ।

यस लेखमा बिक्रम सम्बत् कहाँबाट आयो, यसका महिना र साल कसरी चल्छन्, ईस्वी सम्बत्सँग कसरी मिलाउने, र नेपालमा सरकारी कागजात, विद्यालय, बैंक, पत्रिका र पर्वमा यो कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने छ।

बिक्रम सम्बत् पात्रो कहाँबाट आयो?

परम्परा अनुसार बिक्रम सम्बत्को गणना ईसापूर्व ५७ बाट सुरु हुन्छ। त्यसैले बि.सं. ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५७ वर्ष अगाडि छ। परम्पराले यसलाई उज्जैन (अहिलेको भारत) का राजा विक्रमादित्यसँग जोड्छ। यसको ठ्याक्कै उत्पत्तिबारे इतिहासकारहरू एकमत छैनन्। यो संवत् धेरै शताब्दीसम्म दक्षिण एसियाभर चलेको थियो।

नेपालले बीसौँ शताब्दीको सुरुतिर, राणाकालमा बिक्रम सम्बत्लाई आधिकारिक पात्रो बनायो। त्यसयता सरकार, विद्यालय, बैंक र पत्रिकाले सबै मितिका लागि यही पात्रो चलाउँदै आएका छन्। भारतमा पनि हिन्दू धार्मिक कामका लागि विक्रम संवत् चल्छ, तर यसलाई राष्ट्रिय प्रशासनिक पात्रोका रूपमा चलाउने एक मात्र देश नेपाल हो।

यो सौर्य हो कि चान्द्र?

महिनाहरू सौर्य हुन्। सूर्य अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने बेला (संक्रान्ति) महिना सुरु हुन्छ र अर्को संक्रान्तिमा सकिन्छ। पृथ्वीको कक्षा अलिकति अण्डाकार भएकाले सूर्यले कुनै राशि छिटो र कुनै राशि ढिलो पार गर्छ। त्यसैले एउटा महिना २९ देखि ३२ दिनसम्मको हुन्छ।

चान्द्र भाग तिथिमा छ। दशैँ, तिहारजस्ता पर्व चन्द्रमा अनुसार पर्छन्, त्यसैले तिनको बि.सं. मिति हरेक वर्ष फरक पर्छ। वैशाख १ भने सौर्य भएकाले सधैँ अप्रिल मध्यमै पर्छ।

बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा कति वर्ष अगाडि छ?

बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि छ। बि.सं. साल अनुमान गर्न ईस्वी सालमा करिब ५७ जोड्नुहोस्। फरक ठ्याक्कै ५७ हुँदैन, किनभने दुई पात्रोको नयाँ वर्ष फरक दिनमा पर्छ।

बि.सं. साल वैशाखमा सुरु हुने भएकाले एउटै ईस्वी सालभित्र दुई बि.सं. साल पर्छन्। जनवरीदेखि वैशाख १ अघिसम्म ईस्वी सालमा ५६ जोड्नुहोस्। वैशाख १ देखि डिसेम्बरसम्म ५७ जोड्नुहोस्। फरक वर्षको बीचमा बदलिने भएकाले साधारण जोडघटाउले सधैँ सही उत्तर आउँदैन, र ठ्याक्कै मिति निकाल्न तालिका चाहिन्छ।

छिटो फरक तालिका

उदाहरण: मार्च १, २०२६ बि.सं. २०८२ मा पर्छ (२०२६ + ५६)। सेप्टेम्बर १, २०२६ बि.सं. २०८३ मा पर्छ (२०२६ + ५७)। उल्टो हिसाब गर्दा वैशाख १ देखि पुसको मध्य (डिसेम्बर ३१) सम्मका मितिमा बि.सं. सालबाट ५७ घटाउनुहोस्, र पुसको मध्यदेखि चैतको अन्त्यसम्मका मितिमा ५६ घटाउनुहोस्। ठ्याक्कै दिन चाहिए मिति परिवर्तक प्रयोग गर्नुहोस् वा बिक्रम सम्बत्बाट ईस्वी सम्बत्मा मिति कसरी बदल्ने भन्ने चरणबद्ध लेख हेर्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत् पात्रोका १२ महिना कुन कुन हुन्?

बिक्रम सम्बत्मा १२ महिना हुन्छन्। वर्ष वैशाखबाट सुरु भएर चैतमा सकिन्छ। हरेक महिना सूर्य एउटा राशिमा रहने अवधि हो, त्यसैले महिनाको दिन हरेक वर्ष २९ देखि ३२ सम्म फरक पर्छ। पूरा वर्ष भने करिब ३६५ दिनकै हुन्छ, जुन सौर्य वर्षको लम्बाइ हो।

महिनाका दिन हरेक वर्ष फरक पर्छन्, किनभने ती सूर्यको स्थिति हेरेर निकालिन्छन्, कुनै तोकिएको नियमले होइन। जेठदेखि भदौसम्मका महिना सबैभन्दा लामा हुन्छन्, किनभने त्यो बेला पृथ्वी आफ्नो कक्षामा अलि ढिलो चल्छ। कात्तिकदेखि फागुनसम्मका महिना छोटा हुन्छन्। हरेक महिनाको क्रम र अर्थका लागि नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग पढ्नुहोस्, वा बि.सं. महिना पेजमा हरेक महिना हेर्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत्को नयाँ वर्ष किन वैशाखमा पर्छ?

बिक्रम सम्बत्को नयाँ वर्ष वैशाख १ हो, जुन प्रायः अप्रिल १३ वा १४ मा पर्छ। यो दिनलाई नववर्ष भनिन्छ र नेपालमा सार्वजनिक बिदा हुन्छ। यो मिति सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्ने दिन (मेष संक्रान्ति) ले तय गर्छ, कुनै निश्चित ईस्वी मितिले होइन।

सुरुवात खगोलीय भएकाले वैशाख १ कुनै वर्ष अप्रिल १३ र कुनै वर्ष अप्रिल १४ मा पर्छ। सूर्यसँग जोडिएकाले नेपाली वर्ष ऋतुसँग मिलेर चल्छ। पूरै चान्द्र पात्रो भए वर्षहरू बित्दै जाँदा नयाँ वर्ष फरक ऋतुमा सर्दै जान्थ्यो। यस पर्व र यसको समयबारे नेपाली नयाँ वर्ष (नववर्ष): किन वैशाखमा पर्छ मा विस्तारमा छ।

बिक्रम सम्बत् अन्य नेपाली पात्रोभन्दा कसरी फरक छ?

बिक्रम सम्बत् नेपालको सरकारी पात्रो हो, तर देशमा चल्ने एक मात्र संवत् होइन। नेपाल सम्बत् नेवार संस्कृतिसँग जोडिएको पुरानो स्वदेशी पात्रो हो, र यसको नयाँ वर्ष तिहारका बेला पर्छ। ईस्वी पात्रो धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय कामकाजमा चल्छ।

धेरै नेपालीले तीनवटै पात्रो चलाउँछन्: सरकारी कागजातमा बि.सं., विदेशसँगको काममा ईस्वी, र केही सांस्कृतिक पर्वमा नेपाल सम्बत्। पुरानो मिति पढ्दा वा विदेशमा बस्ने मानिससँग कार्यक्रम मिलाउँदा यो फरक थाहा हुनुपर्छ। तीनवटैको तुलना बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीचको फरक मा छ।

दैनिक जीवनमा बिक्रम सम्बत् कहाँ देखिन्छ

• सरकारी कागजात, नागरिकता र आधिकारिक सूचनामा मिति बि.सं.मा हुन्छ।

• विद्यालय र विश्वविद्यालयको शैक्षिक सत्र बि.सं. पात्रो अनुसार चल्छ।

• पत्रपत्रिका, पर्वका मिति र पञ्चाङ्गमा बि.सं. मिति र चान्द्र तिथि हुन्छन्।

• जन्मदिन र वार्षिकोत्सव प्रायः बि.सं. मितिले नै सम्झिन्छन्।

विदेशको फारममा ईस्वी जन्ममिति चाहिँदा नागरिकतामा भएको बि.सं. मितिमा हातले ५७ घटाउनुभन्दा मिति परिवर्तक प्रयोग गर्नुहोस्, किनभने ठ्याक्कै दिन त्यो वर्षका महिनाको लम्बाइमा भर पर्छ। हरेक बि.सं. मितिसँग देखिने तिथि, नक्षत्रजस्ता विवरणका लागि पञ्चाङ्ग भनेको के हो भन्ने लेख पढ्नुहोस्। आजको बि.सं. मिति आज पेजमा हेर्न सकिन्छ।

कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

अहिले बिक्रम सम्बत्मा कुन साल हो?

यो महिनामा भर पर्छ। बि.सं. ईस्वीभन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि छ। सन् २०२६ मा वैशाख १ (अप्रिल मध्य) अघिका मिति बि.सं. २०८२ मा र त्यसपछिका मिति बि.सं. २०८३ मा पर्छन्।

के बिक्रम सम्बत् र भारतको विक्रम संवत् एउटै हो?

दुवैको उत्पत्ति र साल गणना एउटै हो, करिब ईसापूर्व ५७ बाट। बनोट भने फरक छ। नेपालको बिक्रम सम्बत्का महिना संक्रान्तिमा सुरु हुने सौर्य महिना हुन्, भारतको विक्रम संवत् चान्द्र-सौर्य हो। नेपालमा सबै सरकारी र दैनिक मितिका लागि बिक्रम सम्बत् चल्छ। भारतमा विक्रम संवत् मुख्यतः हिन्दू धार्मिक काम र पर्वका मितिका लागि चल्छ, राष्ट्रिय प्रशासनिक पात्रोका रूपमा होइन।

बिक्रम सम्बत्का महिनाका दिन किन फरक हुन्छन्?

बिक्रम सम्बत् निरयन सौर्य पात्रो हो। सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गरेदेखि अर्को राशिमा नपुगेसम्म एउटा महिना हुन्छ, त्यसैले महिना २९ देखि ३२ दिनसम्मको हुन्छ। सूर्यसँग जोडिएकाले पात्रो ऋतुसँग मिलेर चल्छ।

बिक्रम सम्बत् मितिलाई ईस्वीमा कसरी बदल्ने?

साल मात्र चाहिए, मिति अप्रिल मध्यदेखि डिसेम्बर ३१ भित्र पर्छ भने बि.सं. सालबाट ५७ घटाउनुहोस्, जनवरी १ देखि अप्रिल मध्यभित्र पर्छ भने ५६ घटाउनुहोस्। ठ्याक्कै दिनका लागि तालिका वा मिति परिवर्तक चाहिन्छ, किनभने महिनाका दिन हरेक वर्ष फरक पर्छन्। बि.सं.बाट ईस्वीमा बदल्ने लेखमा पूरा विधि चरणबद्ध रूपमा छ।