बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो? पूर्ण विवरण

बिक्रम सम्बत् (छोटकरीमा बि.सं.) नेपालको आधिकारिक पात्रो हो। अहिले ईस्वी सम्बत्मा करिब सन् २०२६ हो भने बिक्रम सम्बत्मा झन्डै २०८२ वा २०८३ साल हुन्छ। यी दुई प्रणालीबीच करिब ५६ वर्ष ८ महिनाको फरक छ।

ईस्वी पात्रो पूर्ण रूपमा सौर्य पात्रो हो भने बिक्रम सम्बत् भने चान्द्र-सौर्य (लुनिसोलर) पात्रो हो। यसले सूर्यको राशि भ्रमण र चन्द्रमाको गति दुवै हेर्छ। त्यसैले यसका महिना ३० वा ३१ दिनमा निश्चित हुँदैनन्, र नयाँ वर्ष जनवरी १ होइन, वैशाखमा पर्छ।

यस लेखमा बिक्रम सम्बत् कहाँबाट आयो, यसका महिना र वर्ष कसरी बनेका छन्, ईस्वी सम्बत्सँग यसको सम्बन्ध के छ, र नेपालका झन्डै सबै सरकारी कागजात, पर्व र सूचनामा यही किन प्रयोग हुन्छ भन्ने बुझाइन्छ।

बिक्रम सम्बत् पात्रो कहाँबाट आयो?

बिक्रम सम्बत्को सुरुवात परम्परागत रूपमा ईसापूर्व ५७ मा भएको मानिन्छ, त्यसैले बि.सं. ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५७ वर्ष अगाडि रहन्छ। परम्पराले यसलाई उज्जैनका राजा विक्रमादित्यसँग जोड्छ, तर इतिहासकारहरूबीच यसको ठ्याक्कै उत्पत्तिमा मतभेद छ। यो संवत् शताब्दीयौँमा दक्षिण एसियाभर फैलियो।

नेपालमा बिक्रम सम्बत्लाई बीसौँ शताब्दीको सुरुतिर, राणाकालमा आधिकारिक नागरिक पात्रोका रूपमा अपनाइयो। त्यसयता नेपाल सरकार, विद्यालय, बैंक र पत्रिकाहरूले सबै नागरिक मितिका लागि यही प्रयोग गर्दै आएका छन्। भारतमा अझै धेरै हिन्दू धार्मिक प्रयोजनका लागि विक्रम संवत् चल्छ, तर राष्ट्रिय प्रशासनिक पात्रोका रूपमा चलाउने एक मात्र देश नेपाल हो।

यो किन चान्द्र-सौर्य हो, पूर्ण सौर्य होइन?

चान्द्र-सौर्य पात्रोले महिनालाई चन्द्रमासँग र वर्षलाई सूर्यसँग बाँधेर राख्छ। बिक्रम सम्बत्का महिना सूर्यको राशि प्रवेश (संक्रान्ति) अनुसार नामकरण हुन्छन्, तर पर्व र तिथिको चक्र चन्द्रमा अनुसार चल्छ। चान्द्र र सौर्य गणना नछुट्टियून् भनेर महिनाको दिन घटबढ गरिन्छ, जसले गर्दा एउटा महिना २९ देखि ३२ दिनसम्म हुन सक्छ।

बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा कति वर्ष अगाडि छ?

बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि चल्छ। सजिलो हिसाबका लागि ईस्वी वर्षमा झन्डै ५७ जोडे बि.सं. वर्ष अनुमान गर्न सकिन्छ। फरक ठ्याक्कै ५७ हुँदैन, किनभने दुवैको नयाँ वर्ष फरक दिनमा पर्छ।

बिक्रम सम्बत् वर्ष वैशाखमा सुरु हुने भएकाले एउटै ईस्वी वर्ष दुई बि.सं. वर्षमा बाँडिन्छ। जनवरीदेखि वैशाखसम्म ईस्वी वर्षमा करिब ५६ जोडिन्छ; वैशाखदेखि डिसेम्बरसम्म करिब ५७ जोडिन्छ। यही घटबढ हुने फरककै कारण साधारण घटाउले ठ्याक्कै मिल्दैन, र ठीक रूपान्तरणका लागि तालिका चाहिन्छ।

छिटो फरक तालिका

वर्ष मात्र होइन, ठ्याक्कै दिनसम्मको नतिजा चाहिए हाम्रो बिक्रम सम्बत्बाट ईस्वी सम्बत्मा मिति कसरी बदल्ने भन्ने चरणबद्ध लेख हेर्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत् पात्रोका १२ महिना कुन कुन हुन्?

बिक्रम सम्बत् वर्षमा १२ महिना हुन्छन्, वैशाखबाट सुरु भई चैतमा अन्त्य हुन्छ। प्रत्येक महिना सूर्यको कुनै राशिमा प्रवेशसँग मेल खाने भएकाले महिनाको लम्बाइ हरेक वर्ष २९ देखि ३२ दिनसम्म फरक पर्छ। कुल जोड्दा भने झन्डै ३६५ दिन नै हुन्छ, जुन सौर्य वर्षसँग मिल्छ।

दिनको संख्या हरेक वर्ष फरक पर्छ, किनभने यो खगोलीय रूपमा निर्धारण हुन्छ, नियमले तोकिएको हुँदैन। हरेक महिनाको क्रम र अर्थको विस्तृत जानकारीका लागि नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग पढ्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत्को नयाँ वर्ष किन वैशाखमा पर्छ?

बिक्रम सम्बत्को नयाँ वर्ष वैशाख १ बाट सुरु हुन्छ, जुन प्रायः ईस्वी पात्रोमा अप्रिल १३ वा १४ तिर पर्छ। यो दिन नववर्षका रूपमा मनाइन्छ र नेपालमा सार्वजनिक बिदा हुन्छ। यो मिति सूर्य मेष राशिमा प्रवेश (मेष संक्रान्ति) हुँदा तय हुन्छ, कुनै निश्चित ईस्वी मितिले होइन।

सुरुवात बिन्दु खगोलीय भएकाले वैशाख १ वर्ष अनुसार अप्रिल १३ वा १४ मा पर्न सक्छ। यही सौर्य आधारकै कारण नेपाली वर्ष ऋतुहरूसँगै सर्दैन, जुन पूर्ण चान्द्र पात्रोमा हुन्थ्यो। यस पर्व र यसको समयबारे विस्तृत जानकारी नेपाली नयाँ वर्ष (नववर्ष): किन वैशाखमा पर्छ मा छ।

बिक्रम सम्बत् अन्य नेपाली पात्रोभन्दा कसरी फरक छ?

बिक्रम सम्बत् नेपालको नागरिक पात्रो हो, तर देशमा प्रयोग हुने एक मात्र संवत् होइन। नेपाल सम्बत् नेवार संस्कृतिसँग नजिक रहेको पुरानो स्वदेशी पात्रो हो, जसको नयाँ वर्ष तिहारका बेला पर्छ। ईस्वी (एडी) पात्रो भने धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय कामकाजमा प्रयोग हुन्छ।

धेरै नेपाली एकैचोटि तीनै प्रयोग गर्छन्: आधिकारिक कागजातमा बि.सं., विश्वव्यापी कामका लागि एडी, र केही सांस्कृतिक पर्वमा नेपाल सम्बत्। ऐतिहासिक मिति पढ्दा वा कार्यक्रम योजना गर्दा यो फरक महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तुलनात्मक विवरणका लागि बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीचको फरक हेर्नुहोस्।

दैनिक जीवनमा बिक्रम सम्बत् कहाँ देखिन्छ

• सरकारी कागजात, नागरिकता र आधिकारिक सूचनामा मिति बि.सं.मा हुन्छ।

• विद्यालय र विश्वविद्यालयको शैक्षिक सत्र बि.सं. पात्रो अनुसार चल्छ।

• पत्रपत्रिका, पर्व र धार्मिक पञ्चाङ्गले बि.सं. र चान्द्र तिथि प्रयोग गर्छन्।

• जन्मदिन र वार्षिकोत्सव प्रायः बि.सं. मितिले नै सम्झिइन्छ, एडीले होइन।

बि.सं. मितिसँगै आउने दैनिक ज्योतिषीय विवरण चाहिए हाम्रो पञ्चाङ्ग भनेको के हो भन्ने लेखमा छ। लाइभ मिति र रूपान्तरण नेपाली क्यालेन्डर एप मा पनि हेर्न सकिन्छ।

नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

अहिले बिक्रम सम्बत्मा कुन साल हो?

यो महिनामा भर पर्छ। बिक्रम सम्बत् वर्ष ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि चल्छ, त्यसैले ईस्वी सन् २०२६ तिर बि.सं. झन्डै २०८२ देखि २०८३ हुन्छ। बि.सं. वर्ष वैशाखमा सुरु हुने भएकाले ठ्याक्कै साल मिति वैशाख १ अघि वा पछि परेकोमा निर्भर हुन्छ।

के बिक्रम सम्बत् र भारतको विक्रम संवत् एउटै हो?

दुवैको उत्पत्ति र संवत् गणना एउटै हो, झन्डै ईसापूर्व ५७ बाट सुरु। तर नेपालले बिक्रम सम्बत्लाई सबै सरकारी र दैनिक मितिका लागि आधिकारिक नागरिक पात्रोका रूपमा चलाउँछ। भारतमा भने सम्बन्धित विक्रम संवत् मुख्यतः हिन्दू धार्मिक र पर्वको समयका लागि प्रयोग हुन्छ, राष्ट्रिय प्रशासनिक पात्रोका रूपमा होइन।

बिक्रम सम्बत्का महिनाका दिन किन फरक हुन्छन्?

बिक्रम सम्बत् चान्द्र-सौर्य भएकाले महिनाको लम्बाइ निश्चित नियमले होइन, सूर्यको राशि भ्रमणले तय हुन्छ। सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दा महिना सुरु हुन्छ, त्यसैले यो २९ देखि ३२ दिनसम्म हुन सक्छ। यही खगोलीय आधारले पात्रोलाई समयसँगै ऋतुहरूसँग मिलाएर राख्छ।

बिक्रम सम्बत् मितिलाई एडीमा कसरी बदल्ने?

वर्ष मात्रका लागि ईस्वी वर्षमा करिब ५६ देखि ५७ जोड्नुहोस्, मिति वैशाखअघि वा पछि परेको हेरेर। ठ्याक्कै दिनका लागि भने तालिका वा एप चाहिन्छ, किनभने महिनाका दिन फरक पर्छन्। बि.सं.बाट एडीमा बदल्ने हाम्रो विस्तृत लेखले पूरा विधि चरणबद्ध रूपमा देखाउँछ।