नेपाली नयाँ वर्ष (नववर्ष): किन वैशाखमा पर्छ?

फोटो: Nrik kiran, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

नेपाली नयाँ वर्ष, जसलाई नववर्ष पनि भनिन्छ, बिक्रम सम्बत् (बि.सं.) को पहिलो दिन वैशाख १ गते पर्छ। अंग्रेजी पात्रोमा यो अप्रिल १३ वा १४ तारिख हो। २०८३ को वैशाख १ अप्रिल १४, २०२६ मा परेको थियो। सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्ने दिनबाट यो मिति तय हुन्छ, त्यसैले नेपालको नयाँ वर्ष जनवरी १ मा होइन, अप्रिलमा पर्छ।

यस लेखमा वैशाख १ किन नयाँ वर्ष हो, बि.सं. वर्ष नम्बर कसरी बदलिन्छ, नयाँ वर्ष कसरी मनाइन्छ, र नेपाल सम्बत् तथा तीन ल्होसार कहिले पर्छन् भन्ने जानकारी छ।

नववर्ष (नेपाली नयाँ वर्ष) भनेको के हो?

नववर्ष बिक्रम सम्बत् वर्षको पहिलो दिन हो। यो वैशाख १ गते पर्छ, प्रायः अप्रिल १३ वा १४ मा। यो नेपालमा सार्वजनिक बिदा हो, त्यसैले सरकारी कार्यालय, स्कुल र बैंक बन्द हुन्छन्। यही दिन आधिकारिक बि.सं. वर्ष नम्बर एकले बढ्छ, जस्तै २०८२ बाट २०८३।

बिक्रम सम्बत् नेपालको आधिकारिक पात्रो हो। यो ईस्वी सम्बत् (ई.सं.) भन्दा करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि छ। जनवरीदेखि अप्रिलको मध्यसम्म फरक ५६ वर्ष हुन्छ, वैशाख १ देखि डिसेम्बरसम्म ५७ वर्ष। थप जानकारीका लागि बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो भन्ने लेख पढ्नुहोस्।

नेपाली नयाँ वर्ष किन जनवरीमा होइन, वैशाखमा पर्छ?

नेपालमा चल्ने बिक्रम सम्बत् निरयन सौर्य पात्रो हो। यसको वर्ष सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गरेको दिन सुरु हुन्छ। यसलाई मेष संक्रान्ति भनिन्छ र यो हरेक वर्ष अप्रिलको मध्यतिर पर्छ। वैशाख १ यही दिनमा बाँधिएको हुनाले नयाँ वर्ष जाडोमा सर्दैन।

संक्रान्ति (सूर्यको राशि परिवर्तन) को भूमिका

बिक्रम सम्बत्को हरेक महिना सूर्य नयाँ राशिमा पस्दा सुरु हुन्छ। यसैलाई संक्रान्ति भनिन्छ। वैशाख मेष संक्रान्तिमा सुरु हुन्छ। सूर्य हरेक राशिमा बराबर दिन बस्दैन, त्यसैले बि.सं. का महिना २९ देखि ३२ दिनसम्मका हुन्छन्। महिना सूर्यअनुसार चल्ने भएकाले नयाँ वर्ष सधैं वसन्तमै पर्छ।

अंग्रेजी मिति किन थोरै सर्छ?

वैशाख १ को अंग्रेजी मिति वर्षअनुसार अप्रिल १३ वा १४ हुन्छ। २०८३ को वैशाख १ अप्रिल १४, २०२६ मा परेको थियो। निरयन सौर्य वर्ष पूरा दिनमा मिल्दैन र अंग्रेजी पात्रोको लिप वर्षको नियम पनि मान्दैन, त्यसैले दुई पात्रो ठ्याक्कै मिल्दैनन्। फरक एक दिनको मात्र हुन्छ र नयाँ वर्ष अप्रिलबाहिर जाँदैन। कुनै पनि वर्षको ठ्याक्कै अंग्रेजी मिति थाहा पाउन मिति परिवर्तक प्रयोग गर्नुहोस्।

वैशाखदेखि चैतसम्मका १२ महिना र तिनका दिनसंख्या हेर्न नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग भन्ने लेख पढ्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत्को वर्ष नम्बर कसरी बढ्छ?

बि.सं. वर्ष नम्बर वैशाख १ गते ठ्याक्कै एकले बढ्छ। यसबाहेक अरू कुनै दिन वर्ष बदलिँदैन। २०८२ चैतको अन्तिम दिनपछि २०८३ वैशाख १ आउँछ, र त्यही दिनदेखि सरकारी कागजात, कार्यालयका चिठी र स्कुलका अभिलेखमा नयाँ वर्ष लेखिन्छ।

वर्ष छिटो निकाल्ने तरिका: अप्रिलको मध्यदेखि डिसेम्बरसम्मको मितिमा ई.सं. वर्षमा ५७ जोड्नुहोस्, जनवरीदेखि अप्रिलको मध्यसम्मको मितिमा ५६ जोड्नुहोस्। जस्तै, जुलाई २०२६ बि.सं. २०८३ मा पर्छ र फेब्रुअरी २०२६ बि.सं. २०८२ मा।

नववर्ष अरू नयाँ वर्षभन्दा कसरी फरक छ?

नेपालमा फरक समुदायले फरक पात्रो चलाउँछन्, त्यसैले यहाँ धेरै नयाँ वर्ष मनाइन्छ। वैशाख १ को नववर्ष राज्यले मान्यता दिएको आधिकारिक नयाँ वर्ष हो। नेपाल सम्बत् र ल्होसार आ-आफ्ना समुदायका नयाँ वर्ष हुन्, र ती वर्षका अरू समयमा पर्छन्।

नेपाल सम्बत् नयाँ वर्ष (म्हः पूजा)

नेपाल सम्बत् नेवार समुदायको चान्द्र-सौर पात्रो हो। यसको नयाँ वर्ष तिहारमा कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन, अक्टोबर वा नोभेम्बरमा पर्छ। प्रायः यो लक्ष्मी पूजाको भोलिपल्ट पर्छ, तर २०८३ मा दुई दिनपछि, नोभेम्बर १० मा पर्छ। यही दिन म्हः पूजा गरिन्छ, जसमा आफ्नै शरीर र जीवनको पूजा गरिन्छ। नववर्ष सूर्यअनुसार वसन्तमा पर्छ, नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष चन्द्रमाअनुसार शरद्मा पर्छ।

ल्होसार (हिमाली समुदायका नयाँ वर्ष)

नेपालमा तीन ल्होसार मनाइन्छन्:

• तमु ल्होसार (गुरुङ): हरेक वर्ष पुस १५ गते, डिसेम्बरको अन्त्यतिर।
• सोनाम ल्होसार (तामाङ): जनवरीको अन्त्य वा फेब्रुअरीतिर, चन्द्र गणनाअनुसार।
• ग्याल्पो ल्होसार (शेर्पा र तिब्बती): फेब्रुअरी वा मार्चतिर, चन्द्र गणनाअनुसार।

तीनै ल्होसारका आ-आफ्नै चलन छन् र यी बिक्रम सम्बत्को नयाँ वर्षसँग जोडिएका छैनन्।

छिटो तुलना

दुई मुख्य पात्रोबीचको फरक बिक्रम सम्बत् र नेपाल सम्बत्बीचको फरक लेखमा छ। नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष तिहारमा पर्ने हुनाले तिहारका पाँच दिन बारेको लेख पनि हेर्नुहोस्।

नेपाली नयाँ वर्ष कसरी मनाइन्छ?

नववर्षमा कुनै एउटा तोकिएको विधि हुँदैन। यस दिन धेरैजसो मानिस:

• परिवार र साथीलाई "नयाँ वर्षको शुभकामना" पठाउँछन्;
• बिहान मन्दिर जान्छन्;
• बिदा र न्यानो मौसम भएकाले पिकनिक वा घुमघाममा जान्छन्;
• नयाँ बि.सं. वर्षका लागि नयाँ डायरी, हिसाबको खाता र भित्ते पात्रो सुरु गर्छन्।

भक्तपुरमा नयाँ वर्ष बिस्केट जात्राको बेला पर्छ। न्यातपोल मन्दिर र सहरका चोकमा रथ तानिन्छ र ठूलो भीड लाग्छ, त्यसैले त्यहाँ जाने योजना छ भने सडकमा भीड हुन्छ भनेर तयार रहनुहोस्।

विदेशमा बस्ने नेपालीहरू प्रायः नजिकैको शनिबार वा आइतबार भेला भएर नेपाली खाना खान्छन्। अंग्रेजी पात्रोअनुसार काम गर्नुहुन्छ भने नेपाली क्यालेन्डर एपले वैशाख १ आउनुअघि रिमाइन्डर दिन सक्छ। कुनै पनि वर्षको मिति बिदाको पेज मा हेर्न सकिन्छ।

कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

• आजको पञ्चाङ्ग

• मिति परिवर्तक (बि.सं.–ई.सं.)

• आउँदा चाडपर्वको काउन्टडाउन

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपाली नयाँ वर्षको ठ्याक्कै मिति कहिले हो?

नेपाली नयाँ वर्ष बिक्रम सम्बत्को पहिलो दिन वैशाख १ गते पर्छ। अंग्रेजी पात्रोमा यो अप्रिल १३ वा १४ हुन्छ। सूर्य मेष राशिमा पस्ने दिनअनुसार तय हुने भएकाले ठ्याक्कै दिन वर्षअनुसार अलिकति सर्छ।

बिक्रम सम्बत्को वर्ष नम्बर किन ई.सं.भन्दा यति धेरै छ?

बिक्रम सम्बत् फरक सुरुवाती वर्षबाट गनिन्छ र ई.सं.भन्दा करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि छ। २०२० को दशकको ई.सं. वर्ष बि.सं. २०८० को दशकमा पर्छ। जनवरीदेखि अप्रिलको मध्यसम्म फरक ५६ वर्ष र वैशाख १ देखि डिसेम्बरसम्म ५७ वर्ष हुन्छ।

के नेपाली नयाँ वर्ष र नेपाल सम्बत् नयाँ वर्ष एउटै हो?

होइन। वैशाख १ को नववर्ष वसन्तमा पर्ने सौर्य बिक्रम सम्बत्को नयाँ वर्ष हो। नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष नेवार समुदायको नयाँ वर्ष हो, जुन शरद्मा तिहारको बेला म्हः पूजासँगै मनाइन्छ। यी दुईको पात्रो, ऋतु र विधि फरक छन्।

के नेपालका सबै समुदायले वैशाख १ मै नयाँ वर्ष मनाउँछन्?

वैशाख १ आधिकारिक राष्ट्रिय नयाँ वर्ष हो र देशभर सार्वजनिक बिदा हुन्छ। धेरै समुदायले आफ्नै नयाँ वर्ष पनि मनाउँछन्: गुरुङ, तामाङ र शेर्पाका ल्होसार र नेवारको नेपाल सम्बत्। यी वर्षका फरक समयमा पर्छन् र धेरैजसो चन्द्रमाको गणनाले तय हुन्छन्।