नेपाली नयाँ वर्ष (नववर्ष): किन वैशाखमा पर्छ?

संसारका धेरै देशले जनवरी १ मा नयाँ वर्ष मनाउँदा नेपालीहरूले किन अप्रिलको मध्यतिर एक अर्कालाई नयाँ वर्षको शुभकामना दिन्छन्? यसको जवाफ बिक्रम सम्बत् पात्रोमा छ। नेपालको आधिकारिक नयाँ वर्ष, जसलाई नववर्ष भनिन्छ, वैशाख महिनाको पहिलो दिनबाट सुरु हुन्छ।

यो दिन मनपरी रोजिएको होइन। यो चन्द्रमासँग होइन, सूर्यसँग जोडिएको छ, र सूर्यको राशिचक्रमा हुने यात्राका आधारमा वर्ष विभाजन गर्ने प्राचीन प्रणालीसँग बाँधिएको छ। यस लेखमा हामी वैशाख १ ले किन नयाँ वर्ष जनाउँछ, वर्ष नम्बर कसरी अघि बढ्छ, र नेपालमा किन एकभन्दा बढी नयाँ वर्ष मनाइन्छ भन्ने कुरा बुझाउँछौं।

नववर्ष (नेपाली नयाँ वर्ष) भनेको ठ्याक्कै के हो?

नववर्ष बिक्रम सम्बत् (बि.सं.) वर्षको पहिलो दिन हो, जुन वैशाख १ गते पर्छ र प्रायः ग्रेगोरियन पात्रोमा अप्रिल १३ वा १४ तारिखतिर हुन्छ। यो नेपालमा सार्वजनिक बिदा हो, र यही दिन आधिकारिक बि.सं. वर्ष नम्बर एकले बढ्छ, उदाहरणका लागि २०८१ बाट २०८२ मा।

बिक्रम सम्बत् नेपालको आधिकारिक पात्रो हो र यो ग्रेगोरियन (ई.सं.) पात्रोभन्दा करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि चल्छ। यो प्रणालीको पूरा पृष्ठभूमिका लागि हाम्रो बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो भन्ने लेख पढ्नुहोस्।

नेपाली नयाँ वर्ष किन जनवरीमा होइन, वैशाखमा पर्छ?

नेपाली नयाँ वर्ष वैशाखमा पर्छ किनभने बिक्रम सम्बत् सौर्य-आधारित चन्द्र-सौर्य पात्रो हो, र यसको वर्ष सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ। सूर्यको यो प्रवेश, जसलाई मेष संक्रान्ति भनिन्छ, हरेक वर्ष अप्रिलको मध्यतिर हुन्छ, त्यसैले वैशाख १ त्यहीँ अडिन्छ।

संक्रान्ति (सौर्य संक्रमण) को भूमिका

बिक्रम सम्बत्को हरेक महिना सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ, यसैलाई संक्रान्ति भनिन्छ। वैशाख मेष संक्रान्तिमा सुरु हुन्छ, जब सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्छ। यो संक्रमण सूर्यको वास्तविक स्थितिले निर्धारण गर्ने भएकाले महिनाहरूको दिनसंख्या २९ देखि ३२ सम्म फरक हुन्छ।

ग्रेगोरियन मिति किन थोरै सर्छ?

वैशाख १ को ग्रेगोरियन मिति हरेक वर्ष एक दिनजति सर्छ र प्रायः अप्रिल १३ वा १४ मा पर्छ। यसो हुनुको कारण सौर्य वर्ष पूर्ण दिनको संख्यामा नबन्ने हो, त्यसैले दुई पात्रो ठ्याक्कै मिल्दैनन्। यो सानो र अनुमानयोग्य फेरबदल हो, जसले पर्वलाई कहिल्यै अप्रिलबाहिर लैजाँदैन।

बाह्र महिनाको पूरा चक्र कसरी मिलाइएको छ हेर्न, हाम्रो नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग भन्ने लेखले वैशाखदेखि चैतसम्म, तिनका फरक दिनसंख्यासहित बुझाउँछ।

बिक्रम सम्बत्को वर्ष नम्बर कसरी बढ्छ?

बिक्रम सम्बत्को वर्ष नम्बर वैशाख १ को सुरुवातसँगै ठ्याक्कै एकले बढ्छ। यसमा कुनै आंशिक परिवर्तन हुँदैन र छुट्टै कुनै घटना पनि हुँदैन। चैतसम्म जुन वर्ष २०८१ बि.सं. थियो, वैशाख सुरु भएको बिहान त्यो सोझै २०८२ बि.सं. बन्छ, र नेपालका सबै आधिकारिक कागजात नयाँ नम्बरमा अद्यावधिक हुन्छन्।

नववर्ष अन्य नेपाली नयाँ वर्षभन्दा कसरी फरक छ?

नेपालमा विभिन्न समुदाय र पात्रोले फरक-फरक सुरुवात बिन्दु मनाउने भएकाले नयाँ वर्षका उत्सव असाधारण रूपमा धेरै छन्। नववर्ष (वैशाख १) आधिकारिक, राज्यले मान्यता दिएको नयाँ वर्ष हो, तर नेपाल सम्बत् र विभिन्न ल्होसार पनि आ-आफ्ना समुदायका लागि उत्तिकै साँचो नयाँ वर्ष हुन्, जुन वर्षको बिल्कुलै फरक समयमा पर्छन्।

नेपाल सम्बत् नयाँ वर्ष (म्हः पूजा)

नेपाल सम्बत् नेवार समुदायको मौलिक चन्द्र पात्रो हो, र यसको नयाँ वर्ष तिहारको लक्ष्मी पूजाको भोलिपल्टदेखि सुरु हुन्छ, अर्थात् शरद् ऋतुमा अक्टोबर वा नोभेम्बरतिर। नयाँ वर्षको दिन म्हः पूजासँग मिल्छ, जुन आफ्नै शरीरको पूजा हो। यसरी नववर्ष सौर्य र वसन्तमा पर्ने भए पनि नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष चन्द्र र शरद्मा पर्छ।

ल्होसार (तिब्बती मूलका नयाँ वर्ष)

ल्होसार धेरै हिमाली समुदायको नयाँ वर्ष हो, र यसका तीन फरक प्रकार छन्: तमु ल्होसार (गुरुङ, करिब डिसेम्बरको अन्त्यतिर), सोनाम ल्होसार (तामाङ, करिब जनवरीको अन्त्य वा फेब्रुअरी), र ग्याल्पो ल्होसार (शेर्पा र तिब्बती, करिब फेब्रुअरी वा मार्च)। प्रत्येकले आफ्नै चन्द्र गणना अपनाउँछ र बिक्रम सम्बत्भन्दा बेग्लै परम्परा बोक्छ।

छिटो तुलना

यी दुई पात्रो किन सँगसँगै रहन्छन् भनी गहिरो बुझ्न, हाम्रो बिक्रम सम्बत् र नेपाल सम्बत्बीचको फरक हेर्नुहोस्। नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष प्रकाशको पर्वसँग जोडिएको हुनाले, तपाईंलाई तिहारका पाँच दिन बारेको लेख पनि उपयोगी हुन सक्छ।

नेपाली नयाँ वर्ष कसरी मनाइन्छ?

नववर्ष कुनै एउटै नाटकीय विधिभन्दा फुर्सदिलो र आशावादी सार्वजनिक बिदाका रूपमा मनाइन्छ। परिवारहरू शुभकामना साटासाट गर्छन्, वसन्तको मौसममा पिकनिक जान्छन्, र धेरै मानिस वर्ष राम्रोसँग सुरु गर्न मन्दिर जान्छन्। केही ठाउँ, विशेषगरी भक्तपुरमा, यो पर्व प्रसिद्ध बिस्केट जात्रासँग मिल्छ र दिनलाई जीवन्त बनाउँछ।

प्रवासी नेपालीका लागि यो दिन भेला हुने, नेपाली खाना बाँड्ने, र ग्रेगोरियन पात्रोमुनि बस्दा पनि घरको पात्रोसँग जोडिइरहने अवसर हो। पात्रो एपले यो सजिलो बनाउँछ: तपाईं दुवै पात्रो एकै ठाउँमा राख्न र वैशाख १ कहिल्यै नछुटाउन सक्नुहुन्छ। बि.सं. वर्ष, पर्व र दैनिक पञ्चाङ्ग सँगै ट्र्याक गर्न नेपाली क्यालेन्डर एप हेर्नुहोस्।

नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

• आजको पञ्चाङ्ग

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपाली नयाँ वर्षको ठ्याक्कै मिति कहिले हो?

नेपाली नयाँ वर्ष वैशाख १ गते, बिक्रम सम्बत् पात्रोको पहिलो दिन पर्छ। ग्रेगोरियन पात्रोमा यो करिब अप्रिल १३ वा १४ मा हुन्छ, र सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्ने आधारमा तय हुने भएकाले हरेक वर्ष ठ्याक्कै दिन अलिकति सर्छ।

बिक्रम सम्बत्को वर्ष नम्बर किन ई.सं.भन्दा यति धेरै बढी छ?

बिक्रम सम्बत् फरक प्रारम्भिक बिन्दुबाट गणना गरिन्छ र ग्रेगोरियन पात्रोभन्दा करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि चल्छ। त्यसैले २०२० को दशकको ई.सं. वर्ष २०८० को दशकको बि.सं. वर्षसँग मिल्छ। ठ्याक्कै अन्तर वर्षको कुन भागमा छ भन्नेमा भर पर्छ।

के नेपाली नयाँ वर्ष र नेपाल सम्बत् नयाँ वर्ष एउटै हो?

होइन। वैशाख १ को नववर्ष वसन्तको सौर्य बिक्रम सम्बत् नयाँ वर्ष हो। नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष भने शरद्मा तिहारका बेला म्हः पूजासँग मनाइने नेवार चन्द्र परम्परा हो। यी फरक पात्रो प्रयोग गर्छन्, फरक ऋतुमा पर्छन्, र बिल्कुलै फरक विधि बोक्छन्।

के नेपालका सबै समुदायले वैशाख १ मै नयाँ वर्ष मनाउँछन्?

वैशाख १ आधिकारिक राष्ट्रिय नयाँ वर्ष भएकाले यो देशभर मनाइन्छ। तर धेरै समुदायले आफ्नै नयाँ वर्ष पनि राख्छन्, जस्तै गुरुङ, तामाङ र शेर्पाका ल्होसार तथा नेवार नेपाल सम्बत्, जुन फरक समयमा पर्छन् र सौर्य बिक्रम सम्बत्भन्दा चन्द्र गणना अपनाउँछन्।