बिक्रम सम्बत्को मिति ईस्वी (AD) मा बदल्न वैशाखदेखि पुस मध्यसम्मको मितिमा बिसं सालबाट ५७ घटाउनुहोस्, र पुस मध्यदेखि चैतसम्मको मितिमा ५६ घटाउनुहोस्। यसले सही साल दिन्छ। ठ्याक्कै गते चाहिँ वर्षैपिच्छेको रूपान्तरण तालिका वा मिति कन्भर्टरबाट हेर्नुपर्छ, किनभने बिसं महिनाको दिन सङ्ख्या हरेक वर्ष फरक हुन्छ।
नेपालमा नागरिकता, शैक्षिक प्रमाणपत्र र जन्मदर्तामा प्रायः बिसं मिति हुन्छ। भिसा, वैदेशिक रोजगार वा विदेशी विश्वविद्यालयको आवेदनमा चाहिँ त्यही मिति AD मा माग्छन्। सबै कागजमा मिति ठ्याक्कै मिल्नुपर्छ।
बिक्रम सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीच के फरक छ?
बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना अगाडि छ। सन् २०२६ मा बिसं २०८२ र २०८३ दुवै पर्छन्। दुवै सौर्य पात्रो हुन्। बिसंको महिना सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ, त्यसैले महिनाको लम्बाइ वर्षैपिच्छे घटीबढी हुन्छ। AD का महिनाको दिन सङ्ख्या निश्चित हुन्छ। मिति बदल्न गाह्रो हुने कारण यही हो।
बिसंमा वैशाखदेखि चैतसम्म १२ महिना हुन्छन्। नयाँ वर्ष जनवरी १ मा होइन, अप्रिल मध्यतिर वैशाख १ मा सुरु हुन्छ। महिनाको सूची नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग मा छ। पात्रोको इतिहास बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो मा पढ्न सकिन्छ।
अन्तर किन करिब ५६.७ वर्ष हुन्छ?
बिक्रम सम्बत् ईसापूर्व ५७ बाट गनिन्छ, जसलाई राजा विक्रमादित्यको कालको सुरुवात मानिन्छ। AD सन् १ बाट गनिन्छ। त्यही करिब ५७ वर्षको फरक आजसम्म छ। बिसंको नयाँ वर्ष अप्रिल मध्यतिर पर्ने भएकाले एउटै AD वर्षभित्र सालको फरक बदलिन्छ।
दुई पात्रोबीचको समयको फरक सधैँ करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना नै हुन्छ। करिब ५६.७ वर्ष भन्ने अङ्क यहीँबाट आएको हो। बदलिने भनेको सालको अङ्कको फरक हो। जनवरीदेखि अप्रिल मध्यसम्म बिसं साल फेरिएको हुँदैन, त्यसैले बिसं साल = AD साल + ५६। वैशाख १ (अप्रिल मध्य) देखि बिसं साल = AD साल + ५७।
| सन् २०२६ को अवधि | बिसं साल | सालको फरक |
|---|---|---|
| जनवरी १ देखि वैशाख मध्य | २०८२ बिसं | बिसं साल = AD + ५६ |
| वैशाख मध्यदेखि डिसेम्बर ३१ | २०८३ बिसं | बिसं साल = AD + ५७ |
निश्चित सूत्र किन काम लाग्दैन?
बिसं महिनाको दिन सङ्ख्या स्थिर नहुने भएकाले एउटै सूत्रले काम गर्दैन। AD मा अप्रिलमा सधैँ ३० र जुलाईमा सधैँ ३१ दिन हुन्छ। बिक्रम सम्बत्को महिनामा २९, ३०, ३१ वा ३२ दिन हुन सक्छ, र यो सङ्ख्या वर्षैपिच्छे फेरिन्छ। त्यसैले निश्चित दिन जोडेर सही AD मिति निस्कँदैन।
महिनाको लम्बाइ किन फेरिन्छ
हरेक बिसं महिनाको लम्बाइ सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा सर्ने समय (संक्रान्ति) अनुसार तय हुन्छ। यसको दोहोरिने ढाँचा हुँदैन। वैशाख कुनै वर्ष ३१ दिनको र कुनै वर्ष ३० वा ३२ दिनको हुन सक्छ। त्यसैले रूपान्तरण तालिका हरेक वर्षका लागि छुट्टै गणना गरेर प्रकाशित गरिन्छ, र कन्भर्टर सफ्टवेयरले हरेक वर्षको महिना-लम्बाइ तथ्याङ्क राखेर काम गर्छ।
झट्ट अनुमान र यसको सीमा
झट्ट अनुमानका लागि बिसं सालबाट ५७ घटाउनुहोस् (पुस मध्यदेखि चैतसम्मका मितिमा ५६)। त्यसपछि हरेक बिसं महिना अङ्ग्रेजी महिनाको बीचतिर सुरु हुन्छ भनेर मान्नुहोस्: वैशाख करिब अप्रिल १४, साउन करिब जुलाई १७, यस्तै। यसले प्रायः केही दिनको फरकभित्र पुर्याउँछ। राहदानी, करार वा परीक्षा फाराममा केही दिनको फरक पनि चल्दैन। त्यहाँ ठ्याक्कै मिति हेर्नुपर्छ।
उदाहरणसहित बिसंबाट AD कसरी निकाल्ने?
हिसाबमा मात्र भर नपरी प्रमाणित तालिका वा कन्भर्टर प्रयोग गर्नुहोस्। उदाहरणका लागि जन्ममिति २०५० वैशाख १ बिसं लिऔँ। सालबाट ५७ घटाउँदा अप्रिल १९९३ को मध्यतिर आउँछ, तर त्यस वर्ष वैशाख १ अप्रिल १३ मा पर्यो कि १४ मा भन्ने थाहा हुँदैन। ठ्याक्कै मिति १३ अप्रिल १९९३ हो, र यो तालिकाबाट मात्र पक्का हुन्छ।
उदाहरण: बिसंबाट AD
बिसं मिति लिनुहोस्, जस्तै २०८० मंसिर १५।
झट्ट अनुमानले नोभेम्बर २०२३ को अन्त वा डिसेम्बर २०२३ को सुरुतिर देखाउँछ।
ठ्याक्कै मिति १ डिसेम्बर २०२३ हो। ठ्याक्कै गतेका लागि तालिका हेर्नुहोस्।
उदाहरण: AD बाट बिसं
AD मिति लिनुहोस्, जस्तै १५ अगस्ट २०२६।
यो अप्रिल मध्यपछिको मिति भएकाले सालमा ५७ जोड्नुहोस्: २०८३ बिसं।
ठ्याक्कै मिति ३० साउन २०८३ हो। गते कहिल्यै एक-एक मिल्दैन, त्यसैले साल मात्र होइन गते पनि जाँच्नुहोस्।
सजिलो र सही तरिका
हरेक बिसं वर्षको महिना-लम्बाइ तथ्याङ्क राख्ने मिति कन्भर्टर प्रयोग गर्नुहोस्। कतिगतेको मिति कन्भर्टर ले बिसंबाट AD र AD बाट बिसं दुवै हातैले हिसाब नगरी बदल्छ, र महिना फेरिने बेलामा पनि सही गते दिन्छ।
कतिगतेमा दैनिक पञ्चाङ्ग, राशिफल, चाडपर्वका मिति र शुभ साइत पनि छन्, सबै एउटै बिसं-AD मिति तथ्याङ्कमा आधारित। कन्भर्टर र पात्रो कतिगतेको होमपेज बाट खोल्न सकिन्छ। एपका सबै सुविधा नेपाली क्यालेन्डर एप कसरी प्रयोग गर्ने मा छन्।
नेपालमा बिक्रम सम्बत् मात्र चल्दैन। कुनै मिति बिसं वा AD कुनैसँग मिल्दैन भने त्यो नेपाल सम्बत् हुन सक्छ। बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीचको फरक पढेर कुन पात्रोको मिति हो छुट्याउन सकिन्छ।
वर्षको सीमा र लीप दिन जाँच्ने उदाहरण
कतिगतेको मिति गणनामा १ जनवरी २०२६ पुस १७, २०८२ हो, तर १४ अप्रिल २०२६ वैशाख १, २०८३ हो। ईस्वी लीप दिन २९ फेब्रुअरी २०२४ फागुन १७, २०८० हो। एउटै वर्षको फरक भागमा फरक बि.सं. वर्ष आउन सक्छ।
परिवर्तकमा पूरा मिति र पात्रोको प्रकार हाल्नुहोस्, अनि आएको नतिजा उल्टो दिशामा फेरि बदल्नुहोस्। यसले एउटै उपकरणभित्र प्रविष्टि मिल्यो कि जाँच्छ; आधिकारिक कागजातको स्वतन्त्र प्रमाण दिँदैन। फारम भर्दा सम्बन्धित कागजातको मितिसँग तुलना गर्नुहोस् र फरक भए बुझाउने कार्यालयसँग प्रक्रिया सोध्नुहोस्।
कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
बिसं AD भन्दा कति वर्ष अगाडि छ?
बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना अगाडि छ, जसलाई प्रायः ५६.७ वर्ष भनिन्छ। बिसंको नयाँ वर्ष अप्रिल मध्यमा पर्ने भएकाले जनवरीदेखि अप्रिल मध्यसम्म बिसं साल AD साल + ५६ र त्यसपछि AD साल + ५७ हुन्छ।
सजिलो सूत्रले बिसंबाट AD निकाल्न सकिन्छ?
बिसं सालबाट ५७ (पुस मध्यदेखि चैतसम्म ५६) घटाएर साल अनुमान गर्न सकिन्छ, तर गते सधैँ मिल्दैन। बिक्रम सम्बत्का महिना वर्षैपिच्छे २९ देखि ३२ दिनसम्मका हुन्छन्, त्यसैले कुनै एउटै सूत्रले हरेक मिति सही दिँदैन। आधिकारिक कागजका लागि सधैँ मिति कन्भर्टर वा प्रकाशित तालिकाले जाँच्नुहोस्।
बदलेको मिति एक-दुई दिन किन फरक पर्छ?
एक-दुई दिनको फरक प्रायः त्यस वर्षको वास्तविक महिना-लम्बाइको सट्टा औसत अन्तर प्रयोग गर्दा आउँछ। बिसं महिनाको लम्बाइ हरेक वर्ष फेरिने भएकाले हरेक वर्षको तथ्याङ्क राख्ने कन्भर्टरले मात्र ठ्याक्कै गते दिन्छ। हातैले घटाउँदा धेरैजसो फरक पर्छ।
सन् २०२६ मा बिसं कुन साल हो?
सन् २०२६ को धेरैजसो भाग २०८३ बिसंमा पर्छ। जनवरीदेखि अप्रिल मध्यसम्म भने २०८२ बिसं नै हो। साल वैशाख १, अर्थात् अप्रिल मध्यको नेपाली नयाँ वर्षमा फेरिन्छ। त्यसैले सालमा ५७ जोड्नुअघि गते र महिना पनि हेर्नुहोस्।