बिक्रम सम्बत्बाट ईस्वी सम्बत्मा मिति कसरी बदल्ने
नेपालमा जन्मेका हाम्रो नागरिकता, शैक्षिक प्रमाणपत्र र जन्मदर्ता प्रायः बिक्रम सम्बत् (BS) मितिमा हुन्छ। तर भिसा, वैदेशिक रोजगार वा विदेशी विश्वविद्यालयको आवेदन गर्दा त्यही मिति ईस्वी सम्बत् (AD) मा चाहिन्छ। यो ठ्याक्कै मिल्नुपर्छ।
राम्रो कुरा के भने दुवै पात्रोले एउटै दिनलाई गन्छन्, बस गन्ने तरिका फरक छ। समस्या यो हो कि हरेक मितिलाई एकैचोटि मिलाउने सजिलो निश्चित सूत्र छैन। यस लेखमा करिब ५६.७ वर्षको अन्तर, निश्चित सूत्र किन बिग्रन्छ, र दुवै दिशामा सही रूपमा कसरी बदल्ने भन्ने बुझाइन्छ।
बिक्रम सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीच के फरक छ?
बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना अगाडि चल्छ। त्यसैले सन् २०२६ ले बिसं २०८२-२०८३ लाई समेट्छ। बिसं चन्द्र-सौर्य हिन्दू पात्रो हो जसका महिना घटीबढी हुन्छन्, जबकि AD पूर्ण सौर्य पात्रो हो जसका महिना निश्चित हुन्छन्। यही फरकले मिति बदल्न गाह्रो बनाउँछ।
बिसंमा बैशाखदेखि चैतसम्म १२ महिना हुन्छन् र नयाँ वर्ष जनवरी १ मा होइन, वैशाख मध्यतिर सुरु हुन्छ। महिनाको पूरा चित्र हेर्न हाम्रो नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग पढ्नुहोस्, र पात्रोको इतिहासका लागि बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो हेर्नुहोस्।
अन्तर किन करिब ५६.७ वर्ष हुन्छ?
यो अन्तर हुनुको कारण बिक्रम सम्बत्ले ईसापूर्व ५७ बाट गन्न सुरु गर्छ, जुन राजा विक्रमादित्यको कालको सुरुवात मानिन्छ, जबकि AD ले सन् १ बाट गन्छ। त्यो करिब ५७ वर्षको अग्रता आजसम्म कायम छ। बिसंको नयाँ वर्ष वैशाख मध्यतिर पर्ने हुनाले एउटै AD वर्षभित्रै यो अन्तर सर्छ।
धेरैले छुटाउने कुरा यही हो। जनवरीदेखि वैशाख मध्यसम्म अन्तर करिब ५६ वर्ष ८ महिना हुन्छ किनभने बिसं वर्ष फेरिसकेको हुँदैन। वैशाख १ (वैशाख मध्य) पछि बिसं वर्ष बढ्छ, त्यसैले बाँकी AD वर्षभरि अन्तर करिब ५७ वर्ष हुन्छ। यसैले औसतमा करिब ५६.७ वर्ष भनिन्छ, ठ्याक्कै स्थिर सङ्ख्या होइन।
| सन् २०२६ को अवधि | सम्बन्धित बिसं वर्ष | अनुमानित अन्तर |
|---|---|---|
| जनवरी १ देखि वैशाख मध्य | २०८२ बिसं | ~५६ वर्ष ८ महिना |
| वैशाख मध्यदेखि डिसेम्बर ३१ | २०८३ बिसं | ~५७ वर्ष |
निश्चित सूत्र किन काम लाग्दैन?
थप वा घटाउने एउटै निश्चित सूत्रले काम गर्दैन किनभने बिसं महिनाको दिन सङ्ख्या स्थिर हुँदैन। AD मा अप्रिलको सधैँ ३० र जुलाईको सधैँ ३१ दिन हुन्छ, तर बिक्रम सम्बत्को महिनामा २९, ३०, ३१ वा ३२ दिन हुन सक्छ, र त्यो सङ्ख्या वर्षैपिच्छे फेरिन्छ। त्यसैले निश्चित सङ्ख्या जोडेर सही AD मितिमा पुग्न सकिँदैन।
घटीबढी महिनाको लम्बाइ
हरेक बिसं महिनाको लम्बाइ सूर्यको राशि-संक्रमण (संक्रान्ति) अनुसार तय हुन्छ, कुनै दोहोरिने ढाँचाले होइन। बैशाख कुनै वर्ष ३१ दिन त कुनै वर्ष ३० वा ३२ दिनको हुन सक्छ। यसैकारण रूपान्तरण तालिका वर्षैपिच्छे गणना गरी प्रकाशित हुन्छ, र सफ्टवेयरले गणितमा मात्र होइन, भण्डारित तथ्याङ्कमा भर पर्छ।
अनुमानित सूत्र र यसका सीमा
हिसाबको झट्ट अनुमानका लागि बिसं मितिबाट करिब ५६ वर्ष ८ महिना घटाएर AD निकाल्न सकिन्छ, वा उल्टो दिशामा त्यति नै जोड्न सकिन्छ। यसले प्रायः एक-दुई दिनको फरकमा नजिक पुर्याउँछ। तर राहदानी, करार वा परीक्षा फाराम जस्ता आधिकारिक काममा त्यति फरक पनि स्वीकार्य हुँदैन। त्यहाँ ठ्याक्कै मिलेको लुकअप चाहिन्छ।
उदाहरणसहित बिसंबाट AD कसरी निकाल्ने?
भरपर्दो तरिका भनेको कच्चा हिसाबभन्दा प्रमाणित तालिका वा एप प्रयोग गर्नु हो। किन भन्ने हेर्न एउटा वास्तविक उदाहरण लिऔँ। मानौँ जन्ममिति २०५० वैशाख १ बिसं छ। झट्ट अनुमान (५६ वर्ष ८ महिना घटाउने) ले सन् १९९४ को सुरुतिर देखाउँछ। तर ठ्याक्कै जवाफ १३ अप्रिल १९९३ हो।
उदाहरण: बिसंबाट AD
चाहेको बिसं मिति लिनुहोस्, जस्तै २०८० मंसिर १५।
झट्ट अनुमानले नोभेम्बरको अन्त वा डिसेम्बर २०२३ को सुरुतिर पुर्याउँछ।
तर ठ्याक्कै मिति १ डिसेम्बर २०२३ हो। अनुमान र सत्यको यही फरकले तालिका जाँच्नुपर्ने कारण देखाउँछ।
उदाहरण: AD बाट बिसं
एउटा AD मिति लिनुहोस्, जस्तै १५ अगस्ट २०२६।
यो वैशाख मध्यपछि भएकाले करिब ५७ वर्ष जोडेर २०८३ बिसं अनुमान गर्नुहोस्।
तर ठ्याक्कै मिति ३० श्रावण २०८३ हो। गते कहिल्यै एक-एक मिल्दैन, त्यसैले वर्ष मात्र होइन गते पनि जाँच्नुहोस्।
सजिलो र सही तरिका के हो?
सजिलो र सही तरिका भनेको आधिकारिक वर्षैपिच्छेको महिना-लम्बाइ तथ्याङ्क राख्ने डिजिटल कन्भर्टर हो, जसले घटीबढी लम्बाइको समस्यालाई नै हटाइदिन्छ। नेपाली क्यालेन्डर एपले बिसंबाट AD र उल्टो दुवै तुरुन्तै बदल्छ, हातैले हिसाब गर्नु पर्दैन, र महिना फेरिने मोडमा पनि सही नै रहन्छ।
मिति बदल्नेबाहेक यो एपले दैनिक पञ्चाङ्ग, राशिफल, चाडपर्वका मिति र शुभ साइत पनि देखाउँछ, सबै सही बिसं-AD मिलानमा आधारित। कन्भर्टर र पात्रो नेपाली पात्रोको होमपेज बाट हेर्न सकिन्छ, र पूरा सुविधा बुझ्न हाम्रो नेपाली क्यालेन्डर एप कसरी प्रयोग गर्ने गाइड पढ्नुहोस्।
अर्को जान्नुपर्ने कुरा: नेपालमा बिक्रम सम्बत् मात्र चल्ने पात्रो होइन। बिसं वा AD कुनैसँग नमिल्ने मिति देख्नुभयो भने त्यो नेपाल सम्बत् पनि हुन सक्छ। बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीचको फरक ले तपाईंले कुन पात्रो पढ्दै हुनुहुन्छ भन्ने छुट्याउँछ।
नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्
Frequently Asked Questions
बिसं AD भन्दा कति वर्ष अगाडि छ?
बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना अगाडि छ, जसलाई प्रायः करिब ५६.७ वर्ष भनिन्छ। बिसं नयाँ वर्ष जनवरीमा होइन वैशाख मध्यमा पर्ने हुनाले अन्तर AD वर्षको सुरुमा करिब ५६ वर्ष ८ महिना र वैशाखपछि करिब ५७ वर्ष हुन्छ।
के सरल सूत्रले बिसंबाट AD निकाल्न सकिन्छ?
करिब ५६ वर्ष ८ महिना घटाएर झट्ट अनुमान निकाल्न सकिन्छ, तर त्यो ठ्याक्कै हुँदैन। बिक्रम सम्बत्का महिना वर्षैपिच्छे २९ देखि ३२ दिनसम्म फेरिने हुनाले कुनै निश्चित सूत्रले हरेक मिति सही मिलाउँदैन। आधिकारिक कागजका लागि सधैँ प्रमाणित कन्भर्टरले जाँच्नुहोस्।
मेरो बदलिएको मिति एक-दुई दिन किन फरक पर्छ?
एक-दुई दिनको फरक प्रायः औसत अन्तर प्रयोग गर्दा आउँछ, सम्बन्धित वर्षको वास्तविक महिना-लम्बाइ तथ्याङ्क होइन। बिसं महिनाको लम्बाइ वार्षिक रूपमा फेरिने हुनाले वर्षैपिच्छेको आधिकारिक तथ्याङ्क राख्ने कन्भर्टरले मात्र ठ्याक्कै गते दिन्छ। हातैको घटाउले बारम्बार फरक पर्छ।
सन् २०२६ का लागि बिसं वर्ष कुन हो?
सन् २०२६ को धेरै भाग २०८३ बिसंमा पर्छ, तर जनवरीदेखि वैशाख मध्यसम्म अझै २०८२ बिसं हो। यो परिवर्तन वैशाख १, अर्थात् वैशाख मध्यको नेपाली नयाँ वर्षमा हुन्छ। यही फेरबदलका कारण वर्षमा ५७ जोड्ने मात्र होइन, गते र महिना पनि जाँच्नुपर्छ।