नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग (बैशाखदेखि चैत)

नेपाली पात्रो अर्थात् बिक्रम सम्बत् (बि.सं.) प्रणाली बैशाखबाट सुरु भएर चैतमा टुंगिने बाह्र महिनामा चल्छ। अंग्रेजी महिनाझैँ नभई हरेक बि.सं. महिनाको दिन फरक हुन्छ, प्राय: २९ देखि ३२ सम्म, किनभने यो पात्रो सूर्यको राशि-संक्रमणअनुसार चल्छ।

तपाईंलाई कहिल्यै किन नेपाली महिना जनवरी वा फेब्रुअरीसँग ठ्याक्कै मिल्दैन भन्ने जिज्ञासा भएको छ भने यो लेखले पूरा क्रम बुझाउँछ। हामी हरेक महिना क्रमैसँग, त्यसको अनुमानित अंग्रेजी अवधि, सामान्य दिन-संख्या, र त्यससँग जोडिएका ऋतु तथा पर्वहरू समेटेका छौं।

नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग कुन-कुन हुन्?

बिक्रम सम्बत्का बाह्र महिना क्रमैसँग बैशाख, जेठ, असार, साउन, भदौ, असोज, कार्तिक, मंसिर, पुष, माघ, फागुन र चैत हुन्। वर्ष वैशाख १ (नयाँ वर्ष) मा वैशाखको मध्यतिर सुरु भई अर्को वर्षको त्यही समयमा चैतमा सकिन्छ।

हरेक महिना सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ, जसलाई संक्रान्ति भनिन्छ। सूर्यको गति एकनासको नहुने र प्रवेश दिनको कुनै पनि समयमा पर्न सक्ने हुनाले महिनाको दिन वर्षैपिच्छे फरक पर्छ। तलको तालिकाले मानक क्रम र हरेक महिनाले ओगट्ने अनुमानित अंग्रेजी अवधि देखाउँछ।

यो पात्रो प्रणाली कसरी सुरु भयो र बि.सं. वर्ष अंग्रेजी वर्षभन्दा किन करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि छ भन्ने जान्न हाम्रो बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो भन्ने लेख हेर्नुहोस्।

नेपाली महिनाको दिन किन फरक-फरक हुन्छ?

नेपाली महिनाको दिन फरक हुनुको कारण बिक्रम सम्बत् सूर्यको राशि-गतिमा आधारित सौर्य पात्रो हो। सूर्य एउटा राशिमा जति समय बस्छ, महिना त्यति नै लामो हुन्छ, र त्यो अवधि एकनासको हुँदैन। त्यसैले महिना २९, ३०, ३१ वा ३२ दिनको हुन्छ।

पृथ्वी जनवरीतिर आफ्नो कक्षमा छिटो र जुलाईतिर ढिलो चल्छ। त्यसैले वर्षायामका असार र साउनमा सूर्य प्रत्येक राशिमा बढी समय बस्छ, र ती महिना ३१-३२ दिनका हुन्छन्। हिउँदका पुष र माघ छोटा हुन्छन्। यही कारण एउटै बि.सं. महिना दुई वर्षबीच एक-दुई दिन फरक पर्न सक्छ।

हरेक महिनाको सुरुवात कसरी तय हुन्छ?

हरेक महिना संक्रान्तिको दिन सुरु हुन्छ, अर्थात् सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण। ज्योतिषी र पात्रो निर्माताहरूले यो प्रवेश सूक्ष्म रूपमा गणना गरी पात्रो दिनमा मिलाउँछन्। ठ्याक्कै संक्रमण फरक पर्न सक्ने हुनाले सरकारी पात्रो समितिले हरेक वर्ष अन्तिम दिन-संख्या तोक्छ।

कुन पर्व कुन नेपाली महिनामा पर्छ?

नेपालका धेरैजसो प्रमुख पर्व निश्चित महिनासँग जोडिएका हुन्छन्, त्यसैले मानिसहरू पर्वलाई महिनाको नामले चिन्छन्। दशैँ असोजमा, तिहार कार्तिकमा, माघे संक्रान्तिले माघ सुरु गर्छ, र होली फागुनमा पर्छ। महिना थाहा भए मिति नहेरी पनि पर्व कहिले आउँछ अनुमान गर्न सकिन्छ।

पर्वको समय सौर्य महिनाभित्रको चन्द्र-तिथिमा पनि निर्भर हुन्छ। जस्तै, दशैँ असोजको शुक्ल पक्षसँग जोडिएको छ, त्यसैले यसको अंग्रेजी मिति वर्षैपिच्छे सर्छ। यो शरदको पर्व दस दिनभरि कसरी मनाइन्छ भन्ने बुझ्न हाम्रो विस्तृत दशैँ पर्वबारे लेख पढ्नुहोस्।

• बैशाख: नयाँ वर्ष र भक्तपुरको बिस्केट जात्रा।

• भदौ: तीज, जनै पूर्णिमा र गाईजात्रा।

• असोज: दशैँ, सबैभन्दा लामो र महत्त्वपूर्ण पर्व।

• कार्तिक: तिहार, पाँच दिने प्रकाशको पर्व।

• माघ: माघे संक्रान्ति, लामो दिनतर्फको मोड।

• फागुन: होली र महाशिवरात्रि।

नेपाली वर्ष कसरी सुरु र अन्त्य हुन्छ?

नेपाली वर्ष वैशाख १ मा सुरु हुन्छ, जुन प्राय: अंग्रेजी अप्रिल १३ वा १४ तिर पर्छ, र अर्को अप्रिलमा चैतको अन्तिम दिन सकिन्छ। यो अप्रिल मध्यको सुरुवात सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गरेर तय हुन्छ, जनवरी १ को मध्यरातले होइन।

नयाँ वर्ष सौर्य घटनाले तय हुने हुनाले यो शुद्ध चन्द्र पात्रोझैँ ऋतुभरि सर्दैन। वर्ष सधैँ वसन्तमा सुरु हुन्छ। यो पर्व किन अप्रिलमा पर्छ र जनवरी १ को नयाँ वर्षभन्दा कसरी फरक छ भन्ने जान्न हाम्रो नेपाली नयाँ वर्ष (नववर्ष) लेख हेर्नुहोस्।

नेपाली महिनालाई अंग्रेजी मितिमा बदल्ने

बि.सं. महिना दुई अंग्रेजी महिनामा फैलिने हुनाले निश्चित संख्या जोडेर मिल्दैन। भरपर्दो रूपान्तरणका लागि त्यो वर्षको आधिकारिक दिन-संख्या चाहिन्छ। हाम्रो बि.सं.बाट ई.सं. मिति बदल्ने चरणबद्ध मार्गदर्शनले यो सही तरिका देखाउँछ, र तपाईं नेपाली क्यालेन्डर एप बाट पनि मिलाएर हेर्न सक्नुहुन्छ।

नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपाली पात्रोको पहिलो महिना कुन हो?

बैशाख बिक्रम सम्बत् पात्रोको पहिलो महिना हो। यो सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्ने दिन, करिब अप्रिल मध्यमा सुरु हुन्छ, र वैशाख १ देशभर नयाँ वर्षका रूपमा मनाइन्छ। वर्षको अन्तिम महिना चैत हो, जुन अर्को अप्रिल मध्यमा टुंगिन्छ।

नेपाली महिनामा कति दिन हुन्छन्?

नेपाली महिनामा २९ देखि ३२ दिनसम्म हुन्छन्, र ठ्याक्कै संख्या वर्षैपिच्छे फेरिन्छ। यो सूर्य एउटा राशिमा कति समय बस्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। असार र साउनजस्ता वर्षायामका महिना प्राय: लामा हुन्छन् भने पुष र माघजस्ता हिउँदका महिना छोटा।

बैशाख किन अप्रिल १ मा सुरु हुँदैन?

बैशाख सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ, जुन खगोलीय घटना प्राय: अप्रिल १३ वा १४ तिर पर्छ, कुनै निश्चित अंग्रेजी मितिमा होइन। बिक्रम सम्बत् सौर्य राशि-पात्रो भएकाले यसको महिना सूर्यको स्थितिअनुसार चल्छ, पश्चिमी पात्रोको महिनाअनुसार होइन।

के नेपाली महिना भारतीय हिन्दू महिनासँग उस्तै हुन्?

नाम र क्रम धेरै मिल्छन्, किनभने दुवै एउटै वैदिक परम्पराबाट आएका हुन्, तर प्रणाली फरक छ। नेपालको आधिकारिक बिक्रम सम्बत् सौर्य हो, जसले महिना सूर्यको राशि-प्रवेशले तोक्छ। धेरै भारतीय क्षेत्रीय पात्रो चन्द्र वा चन्द्र-सौर्य हुन्छन्, त्यसैले पर्व र महिनाको सुरु दिन फरक पर्न सक्छ।