नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग (बैशाखदेखि चैत)

नेपाली पात्रो अर्थात् बिक्रम सम्बत् (बि.सं.) का १२ महिना क्रमैसँग यस्ता छन्: बैशाख, जेठ, असार, साउन, भदौ, असोज, कात्तिक, मंसिर, पुस, माघ, फागुन र चैत। वर्ष अप्रिलको मध्यतिर बैशाखबाट सुरु हुन्छ र अर्को अप्रिलको मध्यतिर चैतमा सकिन्छ। हरेक महिनामा २९ देखि ३२ दिन हुन्छन्, र यो संख्या वर्षैपिच्छे फेरिन्छ, किनकि महिना सूर्यको राशि परिवर्तनअनुसार चल्छ।

यो लेखमा हरेक महिना क्रमैसँग, त्यसको अनुमानित अंग्रेजी अवधि, सामान्य दिन संख्या, र त्यो महिनामा पर्ने ऋतु र चाडपर्व दिइएको छ। नेपाली महिना जनवरी, फेब्रुअरीजस्ता अंग्रेजी महिनासँग किन ठ्याक्कै मिल्दैनन् भन्ने कारण पनि तल छ।

नेपाली पात्रोका १२ महिना क्रमैसँग कुन-कुन हुन्?

बिक्रम सम्बत्का १२ महिना क्रमैसँग बैशाख, जेठ, असार, साउन, भदौ, असोज, कात्तिक, मंसिर, पुस, माघ, फागुन र चैत हुन्। बैशाख १ अप्रिलको मध्यतिर पर्छ र यही दिन नयाँ वर्ष मनाइन्छ। बाह्रौँ महिना चैत अर्को अंग्रेजी वर्षको अप्रिल मध्यमा सकिन्छ।

सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्ने दिनबाट हरेक महिना सुरु हुन्छ। यसलाई संक्रान्ति भनिन्छ। सूर्यको गति सधैँ एकनासको हुँदैन, र राशि प्रवेश दिनको जुनसुकै बेला पनि हुन सक्छ। त्यसैले महिनाको दिन संख्या वर्षैपिच्छे फरक पर्छ। तलको तालिकामा महिनाको क्रम र हरेक महिना अंग्रेजी पात्रोको कुन अवधिमा पर्छ भन्ने देखाइएको छ।

बि.सं. वर्ष अंग्रेजी वर्षभन्दा करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि छ: अप्रिल मध्यदेखि डिसेम्बरसम्म अंग्रेजी वर्षमा ५७ जोड्नुहोस्, जनवरीदेखि अप्रिल मध्यसम्म ५६ जोड्नुहोस्। जस्तै, बि.सं. २०८३ बैशाख अंग्रेजी २०२६ अप्रिलमा सुरु भयो। यो पात्रो कसरी सुरु भयो भन्ने जान्न बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो लेख पढ्नुहोस्। यो वर्षको हरेक महिनाको दिन संख्या बि.सं. महिना पेजमा हेर्न सकिन्छ।

नेपाली महिनाको दिन किन फरक-फरक हुन्छ?

बिक्रम सम्बत् सूर्यको राशि गतिमा चल्ने सौर्य पात्रो हो। सूर्य एउटा राशिमा जति दिन बस्छ, त्यो महिना त्यति नै दिनको हुन्छ। हरेक राशिमा सूर्य बस्ने समय बराबर हुँदैन, त्यसैले महिना २९, ३०, ३१ वा ३२ दिनको हुन्छ।

पृथ्वी जनवरीको सुरुतिर आफ्नो कक्षमा छिटो र जुलाईको सुरुतिर ढिलो घुम्छ। त्यसैले वर्षायामका असार र साउनमा सूर्य हरेक राशिमा बढी समय बस्छ, र यी महिना ३१ वा ३२ दिनका हुन्छन्। हिउँदका पुस र माघ प्रायः २९ वा ३० दिनका छोटा महिना हुन्छन्। यही कारणले एउटै बि.सं. महिना दुई वर्षमा एक-दुई दिन फरक पर्न सक्छ।

हरेक महिनाको सुरुवात कसरी तय हुन्छ?

हरेक महिना संक्रान्तिको दिन सुरु हुन्छ, अर्थात् सूर्य नयाँ राशिमा पस्ने दिन। पात्रो बनाउनेहरूले सूर्य राशिमा पस्ने ठ्याक्कै समय गणना गर्छन् र त्यसलाई पात्रोको कुनै एक दिनमा राख्छन्। प्रवेशको समय फरक पर्ने भएकाले हरेक महिनाको अन्तिम दिन संख्या त्यो वर्षको आधिकारिक पात्रोले तोक्छ। गत वर्ष जति दिन थियो, यो वर्ष पनि त्यति नै हुन्छ भनेर नमान्नुहोस्।

कुन चाडपर्व कुन नेपाली महिनामा पर्छ?

नेपालका धेरैजसो ठूला चाडपर्व कुनै निश्चित महिनासँग जोडिएका हुन्छन्, त्यसैले मानिसहरू चाडलाई महिनाको नामले पनि चिन्छन्। दसैँ प्रायः असोजमा, तिहार कात्तिकमा, माघे संक्रान्ति माघ १ मा, र होली प्रायः फागुनमा पर्छ। चन्द्र तिथिअनुसार मनाइने चाड कहिलेकाहीँ अर्को महिनामा सर्छन्: २०८३ मा विजया दशमी कात्तिक ४ र होली चैत ७ मा पर्छन्। चाड कुन महिनामा पर्छ थाहा भए ठ्याक्कै मिति हेर्नुअघि नै कहिलेतिर आउँछ भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ।

चाडको मिति सौर्य महिनाभित्र पर्ने चन्द्र तिथिमा पनि भर पर्छ। जस्तै, दसैँ असोजको शुक्ल पक्षसँग जोडिएको छ, त्यसैले यसको अंग्रेजी मिति हरेक वर्ष फेरिन्छ। दसैँका दस दिन र हरेक दिन के गरिन्छ भन्ने जान्न दसैँ पर्वबारे लेख पढ्नुहोस्। यो वर्षका चाडपर्वका मिति चाडपर्व सूची मा छन्।

• बैशाख: नयाँ वर्ष र भक्तपुरको बिस्केट जात्रा।

• भदौ: तीज, जनै पूर्णिमा र गाईजात्रा।

• असोज: दसैँ, सबैभन्दा लामो र धेरैले मनाउने चाड।

• कात्तिक: तिहार, पाँच दिन मनाइने बत्तीको चाड।

• माघ: माघे संक्रान्ति, परम्परागत रूपमा उत्तरायणको सुरुवात।

• फागुन: होली र महाशिवरात्रि।

नेपाली वर्ष कसरी सुरु र अन्त्य हुन्छ?

नेपाली वर्ष बैशाख १ मा सुरु हुन्छ, जुन प्रायः अंग्रेजी अप्रिल १३ वा १४ मा पर्छ, र अर्को अप्रिलमा चैतको अन्तिम दिन सकिन्छ। सूर्य पहिलो राशि मेषमा प्रवेश गर्ने दिनले नयाँ वर्षको मिति तय गर्छ। जनवरी १ सँग यसको कुनै सम्बन्ध छैन।

नयाँ वर्ष सूर्यको गतिले तय हुने भएकाले यो शुद्ध चन्द्र पात्रोजस्तो ऋतुभरि सर्दैन। नेपाली वर्ष सधैँ वसन्तमा सुरु हुन्छ। नयाँ वर्ष किन अप्रिलमा पर्छ र जनवरी १ को नयाँ वर्षभन्दा कसरी फरक छ भन्ने जान्न नेपाली नयाँ वर्ष (नववर्ष) लेख हेर्नुहोस्।

नेपाली महिनालाई अंग्रेजी मितिमा बदल्ने

एउटा बि.सं. महिना दुई अंग्रेजी महिनामा फैलिन्छ, त्यसैले निश्चित दिन जोडेर मिति बदल्न मिल्दैन। ठ्याक्कै मिति निकाल्न त्यो वर्षको आधिकारिक दिन संख्या चाहिन्छ। बि.सं.बाट ई.सं. मिति बदल्ने लेखमा चरणबद्ध तरिका छ। छिटो जान्न कतिगतेको मिति परिवर्तक मा मिति हालेर हेर्नुहोस्।

महिनाको सीमा अनुमान नगरी जाँच्ने

कतिगतेको २०८३ को महिनागत विवरणमा साउन ३१ दिनको छ। साउन १, १७ जुलाई २०२६ भएकाले साउनको अन्तिम दिन १६ अगस्ट र भदौ १, १७ अगस्ट हो। यो २०८३ को उदाहरण हो, हरेक वर्षको साउनका लागि स्थायी नियम होइन। फारममा महिनाको अन्तिम गते हाल्नुअघि महिनाको तालिका हेर्नुहोस्।

कतिगतेमा थप सुविधा

• मिति परिवर्तक (बि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपाली पात्रोको पहिलो महिना कुन हो?

बिक्रम सम्बत्को पहिलो महिना बैशाख हो। सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्ने दिन, अप्रिलको मध्यतिर, बैशाख सुरु हुन्छ र बैशाख १ देशभर नयाँ वर्षका रूपमा मनाइन्छ। वर्षको अन्तिम महिना चैत हो, जुन अर्को अप्रिलको मध्यतिर सकिन्छ।

नेपाली महिनामा कति दिन हुन्छन्?

नेपाली महिनामा २९ देखि ३२ दिनसम्म हुन्छन्, र ठ्याक्कै संख्या वर्षैपिच्छे फेरिन्छ। सूर्य एउटा राशिमा कति समय बस्छ, त्यसैमा दिन संख्या भर पर्छ। असार र साउनजस्ता वर्षायामका महिना प्रायः लामा हुन्छन्। पुस र माघजस्ता हिउँदका महिना छोटा हुन्छन्।

बैशाख किन अप्रिल १ मा सुरु हुँदैन?

बैशाख सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ, जुन प्रायः अप्रिल १३ वा १४ तिर पर्छ। बिक्रम सम्बत् सौर्य पात्रो भएकाले यसको महिना सूर्यको स्थितिअनुसार सुरु र अन्त्य हुन्छ, अंग्रेजी पात्रोको निश्चित मितिअनुसार होइन।

के नेपाली महिना भारतीय हिन्दू महिनासँग उस्तै हुन्?

नाम र क्रम लगभग उस्तै छन्, किनकि दुवै एउटै वैदिक परम्पराबाट आएका हुन्। तर गणना गर्ने तरिका फरक छ। नेपालको आधिकारिक बिक्रम सम्बत् सौर्य हो: सूर्य नयाँ राशिमा पसेपछि महिना सुरु हुन्छ। भारतका धेरै क्षेत्रीय पात्रो चन्द्र वा चन्द्र-सौर्य हुन्छन्, त्यसैले नेपाल र भारतमा चाडको मिति र महिनाको पहिलो दिन फरक पर्न सक्छ।