पञ्चाङ्ग भनेको के हो? तिथि, नक्षत्र, योग र करणको व्याख्या

पञ्चाङ्ग हिन्दू परम्पराको पात्रो र कालगणना प्रणाली हो। यसले हरेक दिनलाई पाँच अङ्गबाट चिनाउँछ: तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण। चाडपर्व, व्रत, पूजा, विवाह, गृहप्रवेश र शुभ साइत यिनै पाँच अङ्ग हेरेर तय गरिन्छ।

यी अङ्ग सूर्य र चन्द्रमाको स्थितिबाट गणना गरिन्छन्। त्यसैले तिथि र नक्षत्र मध्यरातमा होइन, दिनको कुनै पनि समयमा फेरिन सक्छन्। पञ्चाङ्गमा हरेक तिथि र नक्षत्रको छेउमा समाप्त हुने समय लेखिनुको कारण यही हो।

"पञ्चाङ्ग" शब्द दुई भाग मिलेर बनेको छ:

• पञ्च अर्थात् पाँच
• अङ्ग अर्थात् भाग

त्यसैले पञ्चाङ्गको शाब्दिक अर्थ पाँच अङ्ग भएको प्रणाली हो।

पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग यी हुन्:

1. तिथि
2. वार
3. नक्षत्र
4. योग
5. करण

यी पाँचै अङ्ग सँगै हेरेर कुनै दिनको परम्परागत समयको जानकारी लिइन्छ।

पञ्चाङ्ग के हो?

पञ्चाङ्गलाई पञ्चाङ्गम् वा हिन्दू अल्मानाक पनि भनिन्छ। यसमा सामान्यतया चन्द्रमास, तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण, चाडपर्व, व्रत र परम्परागत शुभ–अशुभ समय लेखिएको हुन्छ।

विस्तृत पञ्चाङ्गमा यी विवरण पनि हुन सक्छन्:

• सूर्योदय र सूर्यास्त
• चन्द्रोदय र चन्द्रास्त
• पक्ष र चन्द्रमास
• व्रत र पर्व
• राहुकाल
• शुभ मुहूर्त
• ग्रहस्थिति
• सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण
• स्थानीय पात्रोको मिति

नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्र र परम्परामा गणना गर्ने विधि एउटै हुँदैन। त्यसैले कहिलेकाहीँ पर्वको मिति वा तिथि सकिने समयमा थोरै फरक देखिन सक्छ।

पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग

तल हरेक अङ्गलाई छुट्टाछुट्टै बुझाइएको छ।

१. तिथि भनेको के हो?

तिथि हिन्दू चन्द्र पात्रोको चन्द्र दिन हो। यो मध्यरातदेखि अर्को मध्यरातसम्मको २४ घण्टे दिन होइन।

सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय दूरी करिब १२ डिग्री बढ्दा एउटा तिथि पूरा हुन्छ। सूर्य र चन्द्रमाको देखिने गति सधैँ एकनास हुँदैन, त्यसैले तिथिको अवधि पनि सधैँ २४ घण्टा हुँदैन। तिथि बिहान, दिउँसो, साँझ वा राति जुनसुकै बेला सुरु वा समाप्त हुन सक्छ।

एक चन्द्रमासलाई दुई पक्षमा बाँडिन्छ।

शुक्ल पक्ष

अमावस्यापछि चन्द्रमा बढ्दै जाने १५ दिनलाई शुक्ल पक्ष भनिन्छ। यो पूर्णिमामा सकिन्छ।

कृष्ण पक्ष

पूर्णिमापछि चन्द्रमा घट्दै जाने १५ दिनलाई कृष्ण पक्ष भनिन्छ। यो अमावस्यामा सकिन्छ।

हरेक पक्षमा १५ तिथि हुन्छन्। यसरी एक चन्द्रमासमा करिब ३० तिथि हुन्छन्।

तिथिका नाम

हरेक पक्षका पहिला १४ तिथि यी हुन्: प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी र चतुर्दशी।

पन्ध्रौँ तिथि पक्षअनुसार फरक हुन्छ:

• शुक्ल पक्षको अन्त्यमा पूर्णिमा
• कृष्ण पक्षको अन्त्यमा अमावस्या

तिथिको महत्त्व

परम्परागत रूपमा तिथि हेरेर यी कुरा तय गरिन्छ:

• चाडपर्व
• व्रत
• पूजा
• श्राद्ध
• धार्मिक अनुष्ठान
• शुभ मुहूर्त

उदाहरणका लागि, एकादशी व्रत हरेक पक्षको एघारौँ तिथिमा बसिन्छ, त्यसैले यो महिनामा दुई पटक पर्छ।

२. वार भनेको के हो?

वार भनेको साताको दिन हो। पञ्चाङ्गका पाँच अङ्गमध्ये यो सबैभन्दा सजिलो अङ्ग हो।

परम्परागत ज्योतिषमा हरेक वारलाई एउटा ग्रहसँग जोडिन्छ। त्यही आधारमा केही कामका लागि केही वार राम्रो मानिन्छ।

परम्परागत गणनामा वार एउटा सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म चल्छ। वार हरेक दिन नियमित रूपमा फेरिने भएकाले यसको चर्चा कम हुन्छ, तर यो पनि पञ्चाङ्गको पाँच अङ्गमध्ये एक हो।

३. नक्षत्र भनेको के हो?

नक्षत्र राशिचक्रलाई बाँडिएका चन्द्र क्षेत्रमध्ये एउटा हो। कुनै समयमा चन्द्रमा कुन क्षेत्रमा छ भनेर दैनिक नक्षत्र निकालिन्छ।

राशिचक्रलाई २७ नक्षत्रमा बाँडिएको छ। हरेक नक्षत्रले १३ डिग्री २० मिनेटको क्षेत्र ओगट्छ। चन्द्रमा करिब एक दिनमा एउटा नक्षत्र पार गर्छ, तर नक्षत्र फेरिने ठ्याक्कै समय दिनैपिच्छे फरक हुन्छ।

केही प्रमुख नक्षत्र:

• अश्विनी
• भरणी
• कृत्तिका
• रोहिणी
• मृगशिरा
• आर्द्रा
• पुनर्वसु
• पुष्य
• मघा
• हस्त
• स्वाती
• अनुराधा
• मूल
• श्रवण
• धनिष्ठा
• रेवती

नक्षत्र किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ?

नक्षत्र यी काममा हेरिन्छ:

• जन्म नक्षत्र निकाल्न
• नामकरण
• जन्मकुण्डली हेर्न
• विवाहमा कुण्डली मिलाउन
• मुहूर्त छान्न
• पर्व र अनुष्ठान

जन्मेको समयमा चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा हुन्छ, त्यसलाई व्यक्तिको जन्म नक्षत्र भनिन्छ। नामकरणमा बच्चाको नामको पहिलो अक्षर प्रायः जन्म नक्षत्र हेरेर छानिन्छ।

नक्षत्र र राशि एउटै होइनन्। राशिमा राशिचक्रलाई १२ भागमा बाँडिन्छ, नक्षत्रमा २७ भागमा।

४. पञ्चाङ्गको योग भनेको के हो?

पञ्चाङ्गमा लेखिने योग योगासन वा ध्यान होइन। यो सूर्य र चन्द्रमाको दीर्घांश जोडेर निकालिने गणना हो।

सूर्य र चन्द्रमाको दीर्घांश जोडेर आएको योगफललाई २७ बराबर भागमा बाँडिन्छ। हरेक भागलाई एउटा योग भनिन्छ। एउटा योगको क्षेत्र १३ डिग्री २० मिनेट हुन्छ।

२७ योगका नाम: विष्कम्भ, प्रीति, आयुष्मान, सौभाग्य, शोभन, अतिगण्ड, सुकर्मा, धृति, शूल, गण्ड, वृद्धि, ध्रुव, व्याघात, हर्षण, वज्र, सिद्धि, व्यतीपात, वरीयान, परिघ, शिव, सिद्ध, साध्य, शुभ, शुक्ल, ब्रह्म, इन्द्र र वैधृति।

योग किन हेरिन्छ?

परम्परागत ज्योतिषमा हरेक योगको आफ्नै प्रकृति मानिन्छ। कुनै योग केही कामका लागि राम्रो र कुनै कम राम्रो मानिन्छ।

तर मुहूर्त निकाल्दा योग मात्र हेरिँदैन। तिथि, वार, नक्षत्र, करण र अन्य कुरा पनि सँगै हेरिन्छ।

५. करण भनेको के हो?

करण तिथिको आधा भाग हो।

एउटा तिथि सूर्य र चन्द्रमाबीचको करिब १२ डिग्री कोणीय दूरी हो भने एउटा करण करिब ६ डिग्री हो। त्यसैले एउटा तिथिमा दुई करण हुन्छन्।

जम्मा ११ करण छन्।

सात दोहोरिने करण

• बव
• बालव
• कौलव
• तैतिल
• गर
• वणिज
• विष्टि वा भद्रा

चार स्थिर करण

• शकुनि
• चतुष्पद
• नाग
• किंस्तुघ्न

सात चल करण एक चन्द्रमासमा पटक–पटक दोहोरिन्छन्। चार स्थिर करण चन्द्रचक्रका निश्चित ठाउँमा मात्र आउँछन्।

करणको प्रयोग

यी कामको समय छान्दा करण हेरिन्छ:

• यात्रा सुरु गर्ने
• सम्झौता गर्ने
• नयाँ काम थाल्ने
• पूजा वा संस्कार गर्ने
• व्यापार सुरु गर्ने

करण आधा तिथि मात्र भएकाले एउटै दिनमा दुई वा तीन करण पर्न सक्छन्।

पाँचै अङ्ग कसरी सँगै हेरिन्छन्?

कुनै दिन कस्तो छ भनेर एउटा अङ्गबाट मात्र भनिँदैन।

दुई दिनमा एउटै वार हुन सक्छ, तर तिथि, नक्षत्र, योग र करण फरक हुन्छन्। बिहान एउटा तिथि र साँझ अर्को तिथि पनि हुन सक्छ। नक्षत्र वा योग फेरिने समय तिथि फेरिने समयसँग मिल्नैपर्छ भन्ने छैन।

परम्परागत मुहूर्त हेर्दा यी कुरा हेरिन सक्छन्:

• चलिरहेको तिथि
• वार
• नक्षत्र
• योग
• करण
• सूर्योदय र सूर्यास्त
• स्थान
• कामको प्रकृति
• अन्य ज्योतिषीय गणना

त्यसैले पञ्चाङ्गको जानकारी समय र स्थानअनुसार फरक पर्छ।

स्थानअनुसार पञ्चाङ्ग किन फरक हुन्छ?

सूर्योदय र सूर्यास्त ठाउँअनुसार फरक हुन्छन्। भूकेन्द्रीय गणनामा तिथि वा नक्षत्र फेरिने क्षण संसारभर एउटै हुन्छ; घडीमा देखिने समय समय क्षेत्रअनुसार फरक हुन्छ। स्थानीय सूर्योदयमा कुन तिथि चलिरहेको छ भन्ने फरक पर्न सक्छ, त्यसैले पर्व मान्ने दिन पनि स्थानीय नियमअनुसार छुट्टिन सक्छ।

पञ्चाङ्ग हेर्दा यी कुरा जाँच्नुहोस्:

• सही सहर
• सही समय क्षेत्र
• सही मिति
• कुन पञ्चाङ्ग परम्परा प्रयोग भएको छ

कतिगतेको दैनिक पञ्चाङ्गमा काठमाडौंको समय देखिन्छ। विदेशका सहर छानेर स्थानीय समय निकाल्ने सुविधा यस पेजमा छैन। स्थानीय सूर्योदयमा भर पर्ने कर्मका लागि त्यही ठाउँको पञ्चाङ्ग र कुलपुरोहितको सल्लाह लिनुहोस्।

पञ्चाङ्ग र सामान्य पात्रोमा के फरक छ?

सामान्य पात्रोले "आज कति गते?" भनेर बताउँछ। पञ्चाङ्गले आज कुन तिथि, नक्षत्र, योग र करण छ र कति बजे सकिन्छ भनेर पनि बताउँछ।

दैनिक पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने?

पहिलो चरण: स्थान जाँच्नुहोस्

पञ्चाङ्गमा कुन स्थान र समय क्षेत्र उल्लेख छ हेर्नुहोस्। कतिगतेमा काठमाडौंको समय, नेपाल समय (UTC+5:45), प्रयोग हुन्छ।

दोस्रो चरण: सूर्योदय हेर्नुहोस्

धेरै दैनिक गणना स्थानीय सूर्योदयसँग जोडिएका हुन्छन्।

तेस्रो चरण: तिथि र सकिने समय हेर्नुहोस्

तिथि दिनको बीचमै फेरिन सक्छ।

चौथो चरण: नक्षत्र हेर्नुहोस्

नक्षत्रको नामसँगै सकिने समय पनि हेर्नुहोस्।

पाँचौँ चरण: योग र करण हेर्नुहोस्

यी पनि एकै दिनभित्र फेरिन सक्छन्।

छैटौँ चरण: पर्वको नियम जाँच्नुहोस्

कुनै पर्व सूर्योदयमा रहेको तिथिअनुसार मनाइन्छ। कुनै पर्व सूर्यास्त, चन्द्रोदय वा पूजाको तोकिएको समयमा रहेको तिथिअनुसार मनाइन्छ।

सातौँ चरण: ठूला संस्कारका लागि जानकारसँग सोध्नुहोस्

विवाह, व्रतबन्ध वा गृहप्रवेशजस्ता ठूला कामको मुहूर्तमा दैनिक पञ्चाङ्गबाहेक अरू गणना पनि लाग्छन्।

पञ्चाङ्ग विज्ञान हो कि ज्योतिष?

पञ्चाङ्गमा प्रयोग हुने सूर्य र चन्द्रमाको स्थिति गणित र खगोलशास्त्रबाट निकाल्न सकिन्छ। चाडपर्व र चन्द्र मिति तय गर्नु यसको पात्रोसम्बन्धी प्रयोग हो।

कुनै तिथि, योग वा नक्षत्रलाई शुभ, अशुभ वा भविष्य बताउने मान्नु परम्परागत ज्योतिष र धार्मिक विश्वासको कुरा हो। यस्तो फलादेशलाई आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गरेको छैन।

पाँच अङ्ग छोटकरीमा

• तिथि: चन्द्र दिन, सूर्य र चन्द्रमाबीच करिब १२ डिग्री।
• वार: साताको दिन, सूर्योदयदेखि गनिन्छ।
• नक्षत्र: २७ भागमध्ये चन्द्रमा रहेको भाग, हरेक १३ डिग्री २० मिनेट।
• योग: सूर्य र चन्द्रमाको संयुक्त दीर्घांशका २७ भागमध्ये एक।
• करण: तिथिको आधा, करिब ६ डिग्री।

तिथि, नक्षत्र, योग र करण दिनभित्रै फेरिन सक्ने भएकाले सधैँ आफ्नो स्थानअनुसारको सकिने समय हेर्नुहोस्।

कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्

• आजको पञ्चाङ्ग
• दैनिक राशिफल
• शुभ साइत र मुहूर्त
• नेपाली बिदा र चाडपर्व