पञ्चाङ्ग भनेको के हो? तिथि, नक्षत्र, योग र करणको व्याख्या
चाडपर्व, व्रत, पूजा, विवाह, गृहप्रवेश वा शुभ साइतको कुरा गर्दा हामी प्रायः पञ्चाङ्ग शब्द सुन्छौँ। तर पञ्चाङ्ग वास्तवमा के हो, यसमा के-के जानकारी हुन्छ र तिथि किन दिनको बीचमै परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने विषय धेरैलाई स्पष्ट नहुन सक्छ।
पञ्चाङ्ग सामान्य मिति देखाउने पात्रो मात्र होइन। यो सूर्य र चन्द्रमाको स्थिति तथा गतिसँग सम्बन्धित परम्परागत गणनामा आधारित हिन्दू पात्रो र कालगणना प्रणाली हो।
“पञ्चाङ्ग” शब्द दुई भागबाट बनेको छ:
पञ्च अर्थात् पाँच
अङ्ग अर्थात् भाग वा अवयव
यसकारण पञ्चाङ्गको शाब्दिक अर्थ पाँच अङ्ग भएको प्रणाली हो।
पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग हुन्:
१. तिथि
२. वार
३. नक्षत्र
४. योग
५. करण
यी पाँच अङ्गको संयुक्त जानकारीबाट कुनै दिनको परम्परागत कालस्थिति बुझ्ने प्रयास गरिन्छ।
पञ्चाङ्ग के हो?
पञ्चाङ्गलाई पञ्चाङ्गम् वा हिन्दू अल्मानाक पनि भनिन्छ। यसमा सामान्यतया चन्द्रमास, तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण, चाडपर्व, व्रत र परम्परागत शुभ–अशुभ समयसम्बन्धी जानकारी समावेश हुन्छ।
विस्तृत पञ्चाङ्गमा निम्न विवरण पनि हुन सक्छन्:
सूर्योदय र सूर्यास्त
चन्द्रोदय र चन्द्रास्त
पक्ष र चन्द्रमास
व्रत तथा पर्व
राहुकाल
शुभ मुहूर्त
ग्रहस्थिति
सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण
स्थानीय पात्रो मिति
नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्र तथा परम्परामा प्रयोग हुने गणना विधि एउटै नहुन सक्छ। त्यसैले कहिलेकाहीँ पर्वको मिति वा तिथि समाप्त हुने समयमा सानो भिन्नता देखिन सक्छ।
पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग
| अङ्ग | सरल अर्थ | के जनाउँछ? |
|---|---|---|
| तिथि | चन्द्र दिन | सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय दूरी |
| वार | साताको दिन | आइतबारदेखि शनिबारसम्मको दिन |
| नक्षत्र | चन्द्र नक्षत्र क्षेत्र | चन्द्रमा रहेको राशिचक्रको भाग |
| योग | सूर्य–चन्द्र संयोजन | सूर्य र चन्द्रमाको संयुक्त दीर्घांश |
| करण | आधा तिथि | तिथिको आधा भाग |
१. तिथि भनेको के हो?
तिथि हिन्दू चन्द्र पात्रोको चन्द्र दिन हो। यो मध्यरातदेखि अर्को मध्यरातसम्मको निश्चित २४ घण्टे दिन होइन।
सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय दूरी लगभग १२ डिग्रीले बढ्दा एउटा तिथि पूरा हुन्छ। सूर्य र चन्द्रमाको देखिने गति समान नहुने भएकाले तिथिको अवधि सधैँ २४ घण्टा हुँदैन। तिथि बिहान, दिउँसो, साँझ वा राति जुनसुकै समयमा सुरु वा समाप्त हुन सक्छ।
एक चन्द्रमासलाई दुई पक्षमा विभाजन गरिन्छ।
शुक्ल पक्ष
अमावस्यापछि चन्द्रमा बढ्दै जाने अवधिलाई शुक्ल पक्ष भनिन्छ। यो पूर्णिमातर्फ अघि बढ्छ।
कृष्ण पक्ष
पूर्णिमापछि चन्द्रमा घट्दै जाने अवधिलाई कृष्ण पक्ष भनिन्छ। यो अमावस्यातर्फ अघि बढ्छ।
प्रत्येक पक्षमा १५ तिथि हुन्छन्। यसरी एक चन्द्रमासमा करिब ३० तिथि हुन्छन्।
तिथिका नाम
प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी र चतुर्दशी।
पन्ध्रौँ तिथि पक्षअनुसार:
पूर्णिमा
अमावस्या
हुन्छ।
तिथिको महत्त्व
तिथि परम्परागत रूपमा निम्न विषय निर्धारण गर्न प्रयोग गरिन्छ:
चाडपर्व
व्रत
पूजा
श्राद्ध
धार्मिक अनुष्ठान
शुभ मुहूर्त
उदाहरणका लागि, एकादशी व्रत प्रत्येक पक्षको एघारौँ तिथिसँग सम्बन्धित हुन्छ।
२. वार भनेको के हो?
वार भनेको साताको दिन हो। पञ्चाङ्गका पाँच अङ्गमध्ये यो सबैभन्दा सजिलोसँग बुझ्न सकिने अङ्ग हो।
दिनपरम्परागत नामसम्बन्धित ग्रह वा देवताआइतबाररविवासर वा रविवारसूर्यसोमबारसोमवाराचन्द्रमङ्गलबारमङ्गलवारामङ्गलबुधबारबुधवाराबुधबिहीबारगुरुवारा वा बृहस्पतिवाराबृहस्पतिशुक्रबारशुक्रवाराशुक्रशनिबारशनिवाराशनि
परम्परागत ज्योतिषमा प्रत्येक वारलाई कुनै ग्रहसँग सम्बन्धित मानिन्छ। त्यस आधारमा केही कामका लागि विशेष दिन उपयुक्त हुने धार्मिक वा ज्योतिषीय विश्वास पाइन्छ।
तिथि, नक्षत्र, योग र करणको तुलनामा वार नियमित रूपमा परिवर्तन हुने भएकाले कहिलेकाहीँ यसको चर्चा कम गरिन्छ। तर वार पञ्चाङ्गको आधिकारिक पाँच अङ्गमध्ये एक हो।
३. नक्षत्र भनेको के हो?
नक्षत्र राशिचक्रलाई विभाजन गरिएका चन्द्र क्षेत्रमध्ये एउटा हो। चन्द्रमा कुनै निश्चित समयमा कुन क्षेत्रमा छ भन्ने आधारमा दैनिक नक्षत्र निर्धारण गरिन्छ।
परम्परागत रूपमा राशिचक्रलाई २७ नक्षत्रमा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक नक्षत्रले १३ डिग्री २० मिनेटको क्षेत्र ओगट्छ। चन्द्रमा सामान्यतया करिब एक दिनमा एउटा नक्षत्र क्षेत्र पार गर्छ, तर वास्तविक समय फरक हुन सक्छ।
केही प्रमुख नक्षत्र हुन्:
अश्विनी
भरणी
कृत्तिका
रोहिणी
मृगशिरा
आर्द्रा
पुनर्वसु
पुष्य
मघा
हस्त
स्वाती
अनुराधा
मूल
श्रवण
धनिष्ठा
रेवती
नक्षत्र किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ?
नक्षत्र परम्परागत रूपमा निम्न कार्यमा प्रयोग गरिन्छ:
जन्म नक्षत्र निर्धारण
नामकरण
जन्मकुण्डली विश्लेषण
विवाह मिलान
मुहूर्त चयन
पर्व तथा अनुष्ठान
जन्म समयमा चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा रहेको मानिन्छ, त्यसलाई व्यक्तिको जन्म नक्षत्र भनिन्छ।
नक्षत्र र राशि एउटै होइनन्। राशि प्रणालीमा राशिचक्रलाई १२ भागमा विभाजन गरिन्छ भने नक्षत्र प्रणालीमा २७ भाग हुन्छन्।
४. पञ्चाङ्गको योग भनेको के हो?
पञ्चाङ्गमा उल्लेख हुने योग शारीरिक योगासन वा ध्यानको अभ्यास होइन। यो सूर्य र चन्द्रमाको खगोलीय दीर्घांशको योगफलबाट निकालिने परम्परागत गणना हो।
सूर्य र चन्द्रमाको दीर्घांश जोडेर प्राप्त परिणामलाई २७ बराबर भागमा विभाजन गरिन्छ। प्रत्येक भागलाई एउटा योग भनिन्छ। एउटा योगको क्षेत्र १३ डिग्री २० मिनेट हुन्छ।
२७ योगका नाममा विष्कम्भ, प्रीति, आयुष्मान, सौभाग्य, शोभन, अतिगण्ड, सुकर्मा, धृति, शूल, गण्ड, वृद्धि, ध्रुव, व्याघात, हर्षण, वज्र, सिद्धि, व्यतीपात, वरीयान, परिघ, शिव, सिद्ध, साध्य, शुभ, शुक्ल, ब्रह्म, इन्द्र र वैधृति पर्दछन्।
योग किन हेरिन्छ?
परम्परागत ज्योतिषमा प्रत्येक योगसँग विशेष प्रकृति वा फल जोडिएको हुन्छ। कुनै योग केही कामका लागि अनुकूल र कुनै कम अनुकूल मानिने विश्वास छ।
यद्यपि मुहूर्त निकाल्दा योगलाई मात्र आधार बनाइँदैन। तिथि, वार, नक्षत्र, करण तथा अन्य पक्ष पनि सँगै हेर्ने परम्परा छ।
५. करण भनेको के हो?
करण तिथिको आधा भाग हो।
एउटा तिथि सूर्य र चन्द्रमाबीचको लगभग १२ डिग्री कोणीय अन्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ भने एउटा करण लगभग ६ डिग्रीको अन्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैले एउटा तिथिमा दुई करण हुन्छन्।
कुल ११ नामयुक्त करण छन्।
सात दोहोरिने करण
बव
बालव
कौलव
तैतिल
गर
वणिज
विष्टि वा भद्रा
चार स्थिर करण
शकुनि
चतुष्पद
नाग
किंस्तुघ्न
सात चल करण चन्द्रमासमा पटक–पटक दोहोरिन्छन्। चार स्थिर करण चन्द्रचक्रका निश्चित चरणमा मात्र आउँछन्।
करणको प्रयोग
करण परम्परागत रूपमा निम्न कार्यको समय छनोट गर्दा हेरिन्छ:
यात्रा सुरु गर्ने
सम्झौता गर्ने
नयाँ काम थाल्ने
पूजा वा संस्कार गर्ने
व्यापारिक कार्य प्रारम्भ गर्ने
करण आधा तिथि मात्र हुने भएकाले एउटै दिनमा एकभन्दा बढी करण पर्न सक्छन्।
पाँचै अङ्ग कसरी सँगै काम गर्छन्?
कुनै दिनको परम्परागत समयगुण एउटा अङ्गबाट मात्र निर्धारण हुँदैन।
दुई दिनमा एउटै वार हुन सक्छ, तर तिथि, नक्षत्र, योग र करण फरक हुन्छन्। त्यसैगरी बिहान एउटा तिथि र साँझ अर्को तिथि हुन सक्छ। नक्षत्र वा योग परिवर्तन हुने समय तिथिसँग मिल्नैपर्छ भन्ने हुँदैन।
परम्परागत मुहूर्त विश्लेषण गर्दा निम्न विषय हेरिन सक्छन्:
सक्रिय तिथि
वार
नक्षत्र
योग
करण
सूर्योदय तथा सूर्यास्त
स्थान
कामको प्रकृति
अन्य ज्योतिषीय गणना
त्यसैले पञ्चाङ्गको जानकारी समय र स्थानअनुसार फरक हुन सक्छ।
स्थानअनुसार पञ्चाङ्ग किन फरक हुन्छ?
काठमाडौं, पोखरा, जनकपुर, दिल्ली, लन्डन वा न्युयोर्कको सूर्योदय एउटै समयमा हुँदैन। अक्षांश, देशान्तर र समय क्षेत्र फरक हुँदा स्थानीय गणनाको समय पनि फरक पर्छ।
सही पञ्चाङ्ग हेर्दा निम्न कुरा जाँच्नुहोस्:
सही सहर
सही समय क्षेत्र
सही मिति
प्रयोग गरिएको पात्रो वा पञ्चाङ्ग परम्परा
विशेषगरी तिथि वा नक्षत्र समाप्त हुने समय हेर्दा स्थान सही हुनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
पञ्चाङ्ग र सामान्य पात्रोमा के फरक छ?
सामान्य पात्रोपञ्चाङ्गअंग्रेजी वा नागरिक मिति देखाउँछनागरिक र चन्द्र दुवै विवरण देखाउँछसाताको दिन देखाउँछतिथि, नक्षत्र, योग र करण पनि देखाउँछदिन मध्यरातमा परिवर्तन हुन्छधार्मिक दिन सूर्योदय वा तिथिमा आधारित हुन सक्छसार्वजनिक बिदा देखाउँछव्रत, पर्व र अनुष्ठान देखाउँछप्रशासनिक प्रयोग बढी हुन्छधार्मिक, सांस्कृतिक र ज्योतिषीय प्रयोग हुन्छ
सामान्य पात्रोले “आज कति गते हो?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ।
पञ्चाङ्गले “आज कुन तिथि र नक्षत्र छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि दिन्छ।
दैनिक पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने?
पहिलो चरण: स्थान जाँच्नुहोस्
आफ्नो सहर र समय क्षेत्र ठीक छ कि छैन हेर्नुहोस्।
दोस्रो चरण: सूर्योदय हेर्नुहोस्
धेरै परम्परागत दैनिक गणना स्थानीय सूर्योदयसँग सम्बन्धित हुन्छन्।
तेस्रो चरण: तिथि र समाप्ति समय हेर्नुहोस्
तिथि दिनको बीचमै बदलिन सक्छ।
चौथो चरण: नक्षत्र हेर्नुहोस्
नक्षत्रको नामसँगै समाप्त हुने समय पनि जाँच्नुहोस्।
पाँचौँ चरण: योग र करण हेर्नुहोस्
यी पनि एउटै दिनभित्र परिवर्तन हुन सक्छन्।
छैटौँ चरण: पर्वको विशेष नियम जाँच्नुहोस्
कुनै पर्व सूर्योदयमा रहेको तिथिका आधारमा मनाइन्छ भने कुनै पर्व सूर्यास्त, चन्द्रोदय वा विशेष पूजा अवधिमा रहेको तिथिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
सातौँ चरण: महत्त्वपूर्ण संस्कारमा विज्ञसँग परामर्श गर्नुहोस्
विवाह, व्रतबन्ध वा गृहप्रवेशजस्ता प्रमुख कार्यको मुहूर्तमा दैनिक पञ्चाङ्गबाहेक थप गणना प्रयोग हुन सक्छन्।
पञ्चाङ्ग विज्ञान हो कि ज्योतिष?
पञ्चाङ्गमा प्रयोग हुने सूर्य र चन्द्रमाको स्थिति गणितीय वा खगोलीय हिसाबले निकाल्न सकिन्छ। चाडपर्व तथा चन्द्र मिति निर्धारण यसको पात्रोसम्बन्धी प्रयोग हो।
तर कुनै तिथि, योग वा नक्षत्रलाई शुभ, अशुभ वा भविष्यसूचक मान्ने व्याख्या परम्परागत ज्योतिष र धार्मिक विश्वाससँग सम्बन्धित हुन्छ। यस्तो फलादेशलाई आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गरेको निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
निष्कर्ष
पञ्चाङ्गको अर्थ पाँच अङ्ग भएको परम्परागत कालगणना प्रणाली हो। यसका पाँच अङ्ग तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण हुन्।
तिथिले चन्द्र दिन जनाउँछ। वारले साताको दिन जनाउँछ। नक्षत्रले चन्द्रमाको राशिचक्रस्थित क्षेत्र देखाउँछ। योग सूर्य र चन्द्रमाको संयुक्त दीर्घांशबाट निकालिन्छ। करण तिथिको आधा भाग हो।
यी पाँच अङ्ग बुझिसकेपछि दैनिक पञ्चाङ्ग, व्रत, पर्व तथा परम्परागत समयसम्बन्धी जानकारी पढ्न धेरै सजिलो हुन्छ। तर सही समयका लागि आफ्नो स्थानअनुसार गणना गरिएको पञ्चाङ्ग प्रयोग गर्नुपर्छ।