बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीचको फरक

नेपाल विश्वका ती थोरै देशमध्ये पर्छ जहाँ दैनिक जीवनमै तीनवटा पात्रो एकैसाथ चल्छन्। सरकारी चिठीमा बिक्रम सम्बत्को मिति हुन्छ, हवाई टिकट र इमेलमा ईस्वी सम्बत् (AD) हुन्छ, र काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायले आफ्नै नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष मनाउँछन्। यी तीन प्रायः मिल्दैनन्, र त्यसैले धेरैलाई अलमल पर्छ।

छोटोमा भन्दा: बिक्रम सम्बत् नेपालको आधिकारिक सौर्य पात्रो हो, नेपाल सम्बत् काठमाडौँ उपत्यकाको पुरानो चन्द्र पात्रो हो, र ईस्वी सम्बत् अन्तर्राष्ट्रिय ग्रेगोरियन प्रणाली हो। यी फरक-फरक वर्षबाट गणना सुरु गर्छन् र फरक-फरक महिनामा नयाँ वर्ष सुरु गर्छन्।

यस लेखमा हामी यी तीनवटैलाई उत्पत्ति, सुरु वर्ष, नयाँ वर्ष कहिले पर्छ, चन्द्र कि सौर्य, र अहिले कहाँ प्रयोग हुन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण बुँदामा तुलना गर्छौँ।

नेपालमा कुन-कुन पात्रो प्रयोग हुन्छन्?

नेपालमा तीनवटा पात्रो सँगै चल्छन्: बिक्रम सम्बत् (BS), जुन आधिकारिक सौर्य पात्रो हो र ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५७ वर्ष अगाडि छ; नेपाल सम्बत् (NS), जुन ८८० ईस्वीमा सुरु भएको नेवारहरूको चन्द्र पात्रो हो; र अन्तर्राष्ट्रिय ईस्वी सम्बत्। प्रत्येकले आफ्नै घडीमा समय नाप्छ।

बिक्रम सम्बत् नै राहदानी, शैक्षिक प्रमाणपत्र र पत्रिकामा देखिने मिति हो। नेपाल सम्बत् काठमाडौँ उपत्यकाको मौलिक पात्रो हो, जसलाई २०६५ सालमा राष्ट्रिय पात्रोको मान्यता दिइए पनि सरकारी कामकाजमा प्रयोग हुँदैन। ईस्वी सम्बत् भने व्यापार, यात्रा र विदेशसँगको सम्पर्कका लागि चाहिने विश्वव्यापी मानक हो।

राष्ट्रिय प्रणालीको आधार बुझ्न चाहनुहुन्छ भने तुलना सुरु गर्नुअघि हाम्रो बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो भन्ने लेख पढ्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत् कसरी फरक छन्?

फरक देखाउने सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको तालिका हो। यी तीन पात्रो पाँच बुँदामा फरक पर्छन्: कसले सुरु गरे, कुन वर्षलाई पहिलो मानिन्छ, वर्ष कहिले फेरिन्छ, सूर्य कि चन्द्रलाई पछ्याउँछन्, र आजको नेपालमा कति आधिकारिक छन्।

प्रत्येक पात्रोले फरक महिनामा वर्ष किन सुरु गर्छ?

प्रत्येक पात्रोले आफ्ना संस्थापकलाई महत्त्वपूर्ण लागेको क्षणबाट वर्ष सुरु गर्छ। बिक्रम सम्बत् बैशाख १, अप्रिल मध्यमा सुरु हुन्छ, जब सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्छ। नेपाल सम्बत् कार्तिक, अक्टोबर-नोभेम्बरतिर सुरु हुन्छ, र ईस्वी सम्बत् कुनै खगोलीय आधारविना नै निश्चित १ जनवरीमा सुरु हुन्छ।

बिक्रम सम्बत्: वसन्तको सौर्य नयाँ वर्ष

BS सूर्यको गतिसँग जोडिएको छ। यसको नयाँ वर्ष बैशाख १ तब पर्छ जब सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्छ, त्यसैले यो मिति हरेक वर्ष करिब अप्रिल १३ देखि १५ बीच अलिकति सर्छ। यही नै नेपालभरि मनाइने नववर्ष हो। वसन्तमा किन पर्छ भन्ने कुरा हाम्रो नेपाली नयाँ वर्ष किन वैशाखमा पर्छ भन्ने लेखमा विस्तृत छ।

नेपाल सम्बत्: शरदको चन्द्र नयाँ वर्ष

NS चन्द्र-सौर्य पात्रो भएकाले यसका महिना चन्द्रमालाई पछ्याउँछन् र नयाँ वर्ष निश्चित मितिमा होइन, चन्द्रको चरणमा अडिएको हुन्छ। नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा, अर्थात् तिहारको औँसीपछिको पहिलो शुक्ल दिनमा पर्छ, र नेवारहरू यसलाई म्ह पूजाद्वारा मनाउँछन्। चन्द्र आधारित भएकाले AD मिति हरेक वर्ष फेरिन्छ।

नेपालमा कुन पात्रो आधिकारिक हो?

नेपालको सरकारी कामकाजका लागि बिक्रम सम्बत् नै एक मात्र आधिकारिक पात्रो हो। हरेक सरकारी कागजात, आर्थिक वर्ष, सार्वजनिक बिदाको सूची र नागरिकताको अभिलेख BS मा नै लेखिन्छ। नेपाल सम्बत्लाई २०६५ सालमा देशको मौलिक सम्पदाको सम्मानस्वरूप राष्ट्रिय पात्रोको मान्यता दिइए पनि दैनिक राज्य कामकाजमा प्रयोग हुँदैन।

ईस्वी सम्बत् भने अन्तर्राष्ट्रिय कामका लागि दुवैसँगै चल्छ: भिसा, हवाई टिकट, विदेशी बैंकिङ र विदेशका शैक्षिक म्याद। धेरै नेपालीले एकैसाथ तीनवटै पात्रो सजिलै सम्झन्छन्, जन्मदिन BS मा, चाडपर्व NS मा र अफिसको मिटिङ AD मा भन्न उनीहरूलाई कुनै गाह्रो हुँदैन।

BS ले नै देश चलाउने भएकाले यसका महिनाको क्रम जान्दा कुनै पनि आधिकारिक मिति पढ्न सजिलो हुन्छ। हाम्रो नेपाली पात्रोका १२ महिना बैशाखदेखि चैतसम्म भन्ने लेखले हरेक महिना बुझाउँछ।

यी तीन पात्रोबीच मिति कसरी बदल्ने?

रूपान्तरण एउटै निश्चित जोडघटाउले हुँदैन, किनभने BS र NS का महिना AD महिनासँग ठ्याक्कै मिल्दैनन्। मोटामोटी हिसाबमा AD मितिमा करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना जोडे BS आउँछ, र AD बाट करिब ८८० वर्ष घटाए नेपाल सम्बत् नजिक आउँछ। ठ्याक्कै मितिका लागि भने तालिका वा उपकरण चाहिन्छ।

BS र AD बीचको अन्तर सफा सङ्ख्या होइन: एउटा BS वर्ष दुई AD वर्षमा फैलिन्छ, र हरेक BS महिनाको दिन सूर्यको गति अनुसार २९ देखि ३२ सम्म फरक हुन्छ। त्यसैले मनमनै गणना गर्नुभन्दा कन्भर्टर प्रयोग गर्नु राम्रो। हाम्रो बिक्रम सम्बत्बाट ईस्वी सम्बत्मा मिति कसरी बदल्ने भन्ने लेखमा तरिका र अपवादहरू छन्।

तपाईं चाहनुहुन्छ भने नेपाली क्यालेन्डर एप मा आजको मिति BS र AD दुवैमा, दिनको पञ्चाङ्गसहित हेर्न सक्नुहुन्छ, अनि अनुमान गर्नै पर्दैन।

नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

के नेपाल सम्बत् बिक्रम सम्बत्भन्दा पुरानो हो?

होइन। बिक्रम सम्बत् करिब ५७ ईसापूर्वबाट गणना सुरु गर्छ भने नेपाल सम्बत् ८८० ईस्वीमा सुरु भयो, त्यसैले बिक्रम सम्बत् नौ शताब्दीभन्दा बढी पुरानो हो। तर नेपाल सम्बत् प्राचीन भारतबाट होइन, नेपालभित्रै उत्पत्ति भएको पात्रो हो, जसले यसलाई गहिरो स्थानीय महत्त्व दिन्छ।

बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा किन करिब ५७ वर्ष अगाडि छ?

बिक्रम सम्बत्ले राजा विक्रमादित्यसँग जोडिएको करिब ५७ ईसापूर्वबाट गणना सुरु गर्छ। AD को आधार रेखाभन्दा करिब ५७ वर्ष अगाडिबाट गणना सुरु भएकाले हरेक BS वर्ष सम्बन्धित AD वर्षभन्दा करिब ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि हुन्छ, र बैशाखमा नयाँ वर्ष पर्ने हुँदा यो अन्तर अलिकति फरक पर्छ।

नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष कहिले मनाइन्छ?

नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा, अर्थात् तिहारपछिको पहिलो शुक्ल दिनमा पर्छ, सामान्यतया अक्टोबर वा नोभेम्बरमा। नेवार समुदायले यसलाई म्ह पूजाद्वारा मनाउँछ, जुन आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा हो। चन्द्र पात्रो भएकाले ठ्याक्कै AD मिति हरेक वर्ष फेरिन्छ।

नेपालमा आधिकारिक कामका लागि कुन पात्रो प्रयोग गर्ने?

नेपालभित्रको कुनै पनि आधिकारिक काम, जस्तै सरकारी फारम, सम्झौता, आर्थिक अभिलेख र प्रमाणपत्रका लागि बिक्रम सम्बत् प्रयोग गर्नुहोस्। भिसा र हवाई टिकटजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय कामका लागि ईस्वी सम्बत् प्रयोग गर्नुहोस्। नेपाल सम्बत् आज मुख्यतया साँस्कृतिक छ, नेवार चाडपर्वका लागि महत्त्वपूर्ण, राज्य कामकाजका लागि होइन।