बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत्बीचको फरक

बिक्रम सम्बत् (बि.सं.) नेपालको आधिकारिक सौर्य पात्रो हो, जुन ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि छ। नेपाल सम्बत् (ने.सं.) काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायको चन्द्र पात्रो हो, जुन ८७९ ईस्वीमा सुरु भएको हो। ईस्वी सम्बत् (AD) अन्तर्राष्ट्रिय ग्रेगोरियन पात्रो हो। नेपालमा यी तीनवटै एकैसाथ चल्छन्: सरकारी चिठीमा बि.सं.को मिति हुन्छ, हवाई टिकट र इमेलमा ईस्वी सम्बत् हुन्छ, र नेवार समुदायले कार्तिकमा नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष मनाउँछ।

यी तीन पात्रोले फरक-फरक वर्षबाट गन्न सुरु गर्छन् र फरक-फरक महिनामा नयाँ वर्ष मनाउँछन्। त्यसैले एउटै दिनको तीनवटा फरक मिति हुन्छ। यस लेखमा तीनवटैलाई पाँच बुँदामा तुलना गरिएको छ: उत्पत्ति, सुरु वर्ष, नयाँ वर्ष पर्ने समय, सौर्य कि चन्द्र, र अहिले कहाँ प्रयोग हुन्छ। अन्त्यमा एउटा पात्रोको मिति अर्कोमा कसरी बदल्ने भन्ने पनि छ।

नेपालमा कुन-कुन पात्रो प्रयोग हुन्छन्?

नेपालमा तीनवटा पात्रो चल्छन्:

• बिक्रम सम्बत् (BS): आधिकारिक सौर्य पात्रो, ईस्वी सम्बत्भन्दा करिब ५७ वर्ष अगाडि।
• नेपाल सम्बत् (NS): नेवारहरूको चन्द्र पात्रो, ८७९ ईस्वीमा सुरु।
• ईस्वी सम्बत् (AD): यात्रा, व्यापार र विदेशसँगको कामका लागि प्रयोग हुने अन्तर्राष्ट्रिय पात्रो।

राहदानी, नागरिकता, शैक्षिक प्रमाणपत्र र पत्रिकामा बिक्रम सम्बत्कै मिति हुन्छ। नेपाल सम्बत् काठमाडौँ उपत्यकाको मौलिक पात्रो हो। यसलाई २०६५ सालमा राष्ट्रिय सम्बत्को मान्यता दिइयो, र २०८० सालदेखि सरकारी कागजातमा बि.सं.सँगै नेपाल सम्बत्को मिति पनि लेख्न थालिएको छ। तर सरकारी कामकाज अझै बि.सं.मै चल्छ। ईस्वी सम्बत् व्यापार, यात्रा र विदेशसँगको पत्राचारमा प्रयोग हुन्छ।

बि.सं.का महिना, महिनाका दिन र वर्ष कसरी तय हुन्छ भन्ने आधारभूत कुरा बुझ्न पहिले बिक्रम सम्बत् पात्रो भनेको के हो भन्ने लेख पढ्नुहोस्।

बिक्रम सम्बत्, नेपाल सम्बत् र ईस्वी सम्बत् कसरी फरक छन्?

तलको तालिकामा तीनवटै पात्रोको फरक एकै ठाउँमा छ। यी पाँच कुरामा फरक पर्छन्: कसले सुरु गरे, कुन वर्षलाई पहिलो वर्ष मानिन्छ, वर्ष कहिले फेरिन्छ, सूर्य कि चन्द्रमा हेरेर चल्छन्, र आजको नेपालमा कति आधिकारिक छन्।

तालिकाका दुई कुरा धेरैले बिर्सन्छन्। पहिलो, बिक्रम सम्बत् पुरानो हो: यो करिब ५७ ईसापूर्वबाट गनिन्छ, नेपाल सम्बत्भन्दा नौ सय वर्षभन्दा बढी अगाडि। दोस्रो, तीनमध्ये नेपालभित्रै सुरु भएको पात्रो नेपाल सम्बत् मात्र हो।

प्रत्येक पात्रोको नयाँ वर्ष फरक महिनामा किन पर्छ?

तीनवटै पात्रोले वर्ष फरक आधारमा सुरु गर्छन्। बिक्रम सम्बत् बैशाख १ गते, अप्रिलको मध्यतिर, सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ। नेपाल सम्बत् कार्तिकमा, अक्टोबर-नोभेम्बरतिर, एउटा तोकिएको तिथिमा सुरु हुन्छ। ईस्वी सम्बत् भने सूर्य वा चन्द्रमाको स्थितिसँग कुनै सम्बन्ध नभएको निश्चित मिति १ जनवरीमा सुरु हुन्छ।

बिक्रम सम्बत्: अप्रिलमा पर्ने सौर्य नयाँ वर्ष

बि.सं. सूर्यको गतिमा आधारित छ। यसको नयाँ वर्ष बैशाख १ गते सूर्य निरयन मेष राशिमा पस्ने दिन पर्छ। यो क्षण हरेक वर्ष अलिकति सर्ने भएकाले बैशाख १ ईस्वी सम्बत्को अप्रिल १३ देखि १५ बीच पर्छ। यही दिन नेपालभरि नयाँ वर्ष मनाइन्छ र सार्वजनिक बिदा हुन्छ। यसबारे थप नेपाली नयाँ वर्ष किन वैशाखमा पर्छ भन्ने लेखमा छ।

नेपाल सम्बत्: कार्तिकमा पर्ने चन्द्र नयाँ वर्ष

ने.सं. चन्द्र-सौर्य पात्रो हो। यसका महिना चन्द्रमा हेरेर चल्छन्, त्यसैले नयाँ वर्ष निश्चित मितिमा होइन, तिथिमा पर्छ। नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदामा पर्छ, अर्थात् तिहारको औँसी (लक्ष्मी पूजा) को भोलिपल्ट। नेवार समुदायले यो दिन म्ह पूजा गर्छ, जसमा आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गरिन्छ। तिथिमा आधारित भएकाले यसको ईस्वी मिति हरेक वर्ष फेरिन्छ, प्रायः अक्टोबरको अन्त्य वा नोभेम्बरमा पर्छ।

नेपालमा कुन पात्रो आधिकारिक हो?

नेपाल सरकारको कामकाज बिक्रम सम्बत्मै चल्छ। आर्थिक वर्ष, सार्वजनिक बिदाको सूची, नागरिकताको अभिलेख, अदालतको तारेख र कार्यालयका म्याद सबै बि.सं.मा गनिन्छन्। नेपाल सम्बत्लाई २०६५ सालमा देशको मौलिक पहिचानको रूपमा राष्ट्रिय सम्बत्को मान्यता दिइयो। २०८० सालमा सरकारी कागजातमा बि.सं.सँगै ने.सं. मिति पनि लेख्ने निर्णय भयो। तर आर्थिक वर्ष वा म्याद ने.सं.मा गनिँदैन।

अन्तर्राष्ट्रिय कामका लागि ईस्वी सम्बत् चल्छ: भिसा, हवाई टिकट, विदेशी बैंकसँगको कारोबार र विदेशका शैक्षिक म्याद। धेरै नेपालीले तीनवटै पात्रो सजिलै प्रयोग गर्छन्: जन्मदिन बि.सं.मा, नेवार चाडपर्व ने.सं.मा, र विदेशी कार्यालयसँगको मिटिङ ईस्वीमा।

सरकारी मिति बि.सं.मा हुने भएकाले यसका महिनाको क्रम थाहा हुनु उपयोगी हुन्छ। नेपाली पात्रोका १२ महिना बैशाखदेखि चैतसम्म भन्ने लेखमा हरेक महिना क्रमैसँग छ।

यी तीन पात्रोबीच मिति कसरी बदल्ने?

मिति बदल्ने एउटै निश्चित हिसाब छैन, किनभने बि.सं. र ने.सं.का महिना ईस्वी महिनासँग मिल्दैनन्। मोटामोटी हिसाब यस्तो छ:

• ईस्वीबाट बि.सं.: ईस्वी मितिमा करिब ५६ वर्ष ८.५ महिना जोड्नुहोस्।
• ईस्वीबाट ने.सं.: त्यो वर्ष नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा) आइसकेको छ भने ईस्वी वर्षबाट ८७९ घटाउनुहोस्, आएको छैन भने ८८० घटाउनुहोस्।

एउटा बि.सं. वर्ष दुई ईस्वी वर्षमा फैलिन्छ, र पुस महिनाभित्रै डिसेम्बरबाट जनवरी सुरु हुन्छ। उदाहरणका लागि कतिगतेको मिति गणनामा १ जनवरी २०२६ पुस १७, २०८२ हो। पुस महिनाभरि वर्षबाट ५७ घटाउँदा ईस्वी वर्ष गलत आउन सक्छ। पूरा मितिका लागि बि.सं.–ई.सं. परिवर्तक प्रयोग गर्नुहोस्। यसले नेपाल सम्बत्को मिति बदल्दैन।

कतिगतेको आजको मिति पेजमा आजको मिति बि.सं. र ईस्वी दुवैमा, दिनको पञ्चाङ्गसहित देखिन्छ। मिति परिवर्तक मा जुनसुकै मिति बि.सं. र ईस्वीबीच बदल्न सकिन्छ।

कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

• नेपाली बिदा र चाडपर्व

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

के नेपाल सम्बत् बिक्रम सम्बत्भन्दा पुरानो हो?

होइन। बिक्रम सम्बत् करिब ५७ ईसापूर्वबाट र नेपाल सम्बत् ८७९ ईस्वीबाट गनिन्छ, त्यसैले बिक्रम सम्बत् नौ सय वर्षभन्दा बढी पुरानो हो। तर नेपाल सम्बत् नेपालभित्रै सुरु भएको पात्रो हो, बिक्रम सम्बत् प्राचीन भारतबाट आएको हो।

बिक्रम सम्बत् ईस्वी सम्बत्भन्दा किन करिब ५७ वर्ष अगाडि छ?

बिक्रम सम्बत् राजा विक्रमादित्यसँग जोडिएको करिब ५७ ईसापूर्वबाट गनिन्छ। त्यसैले हरेक बि.सं. वर्ष सम्बन्धित ईस्वी वर्षभन्दा ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि हुन्छ। बैशाख १ (अप्रिल मध्य) देखि ३१ डिसेम्बरसम्म फरक ५७ वर्ष हुन्छ, र १ जनवरीदेखि चैतको अन्त्यसम्म ५६ वर्ष हुन्छ।

नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष कहिले मनाइन्छ?

नेपाल सम्बत्को नयाँ वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा, अर्थात् तिहारको औँसीको भोलिपल्ट पर्छ, प्रायः अक्टोबर वा नोभेम्बरमा। नेवार समुदायले यो दिन म्ह पूजा गर्छ, जुन आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा हो। चन्द्र पात्रो भएकाले यसको ईस्वी मिति हरेक वर्ष फेरिन्छ।

नेपालमा आधिकारिक कामका लागि कुन पात्रो प्रयोग गर्ने?

नेपालभित्रको सरकारी फारम, सम्झौता, आर्थिक अभिलेख र प्रमाणपत्रजस्ता सबै आधिकारिक काममा बिक्रम सम्बत् प्रयोग गर्नुहोस्। भिसा र हवाई टिकटजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय काममा ईस्वी सम्बत् प्रयोग गर्नुहोस्। नेपाल सम्बत् अहिले सरकारी कागजातमा बि.सं.सँगै लेखिन्छ, तर यसको मुख्य प्रयोग नेवार चाडपर्व र संस्कृतिमा हुन्छ। म्याद गन्न यो प्रयोग हुँदैन।