विवाहको शुभ साइत: नेपालमा विवाह मुहूर्त छनोट

हिन्दू नेपाली परम्परामा विवाह कुनै सजिलो छुट्टीको दिन हेरेर मात्रै तय गरिँदैन। मिति र समय विवाह साइत (विवाह मुहूर्त) का रूपमा छनोट गरिन्छ: ज्योतिषीय दृष्टिले शुभ मानिएको त्यो समय, जसले जोडीलाई स्थिर र सुखी दाम्पत्य जीवन दिने विश्वास गरिन्छ।

साइत भनेको अनुमान मात्र होइन। यो एउटा क्रमबद्ध गणना हो, जसमा चन्द्र तिथि, नक्षत्र, उदाउँदो लग्न, गुरु (बृहस्पति) र शुक्र (शुक्र ग्रह) को स्थिति, र वर्षको ऋतु समेत हेरिन्छ। धेरैजसो परिवारले पण्डित वा पात्रोको सहयोग लिन्छन्, र वर्षभरका सयौँ दिनमध्ये केही साँच्चै शुभ दिनहरू मात्र छानिन्छन्।

यो लेखले विवाह साइत कसरी छानिन्छ, किन केही महिनामा विवाह नै हुँदैन, र नेपाली क्यालेन्डर एपले कागजी पात्रो नपल्टाई कसरी वर्षको प्रकाशित साइत सूची देखाउँछ भन्ने बुझाउँछ।

विवाह साइत भनेको के हो?

विवाह साइत भनेको हिन्दू विवाह सम्पन्न गर्न तय गरिएको ज्योतिषीय शुभ मिति र ठ्याक्कै समय हो। पञ्चाङ्गबाट लिइने यो समयले विवाहलाई अनुकूल ग्रह-नक्षत्रको अवस्थासँग मिलाउँछ, ताकि वैवाहिक जीवन परम्पराले शुभ मानेको प्रभावमुनि सुरु होस्।

साइत (साइत) सर्वसाधारणले प्रयोग गर्ने नेपाली शब्द हो भने विवाह मुहूर्त छापिएको पात्रोमा देखिने अलि संस्कृत रूप हो। दुवैको अर्थ एउटै हो: तय गरिएको शुभ सुरुवात समय। यसका आधारहरू चन्द्र र ग्रहसँग जोडिएकाले शुभ समय वर्षैपिच्छे फेरिन्छ, र त्यसैले हरेक बिक्रम सम्बत् वर्षमा नयाँ सूची प्रकाशित हुन्छ।

पात्रोका शब्दहरूसँग नयाँ हुनुहुन्छ भने आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने भन्ने हाम्रो लेखले हरेक मुहूर्त गणनामा प्रयोग हुने पाँच अङ्ग बुझाउँछ।

विवाह मुहूर्त कसरी गणना गरिन्छ?

मुहूर्त निकाल्न पञ्चाङ्गका धेरै तत्त्व एकैचोटि जाँचेर ती सबै अनुकूल भएको समय मात्र राखिन्छ। पण्डितले तिथि, नक्षत्र, वार, उदाउँदो लग्न र मुख्य ग्रहहरूको स्थिति हेरेर मात्र विवाह कर्मका लागि उपयुक्त क्षण घोषणा गर्छन्।

मुख्य आधारहरू

• तिथि (चन्द्र दिन): द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, एकादशी र त्रयोदशीजस्ता शुभ तिथि प्रायः रोजिन्छन्। चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी र औंसीजस्ता तिथि त्यागिन्छन्।

• नक्षत्र: रोहिणी, मृगशिरा, मघा, उत्तरा फाल्गुनी, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूल, उत्तराषाढा, उत्तरा भाद्रपदा र रेवती विवाहका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। अरू नक्षत्र छाडिन्छन्।

• लग्न (उदाउँदो राशि): कन्यादान र सप्तपदीको ठ्याक्कै समयका लागि स्थिर र शुभ लग्न तय गरिन्छ, र पापग्रह हावी भएका राशि प्रायः जोगाइन्छन्।

• वार: सोमबार, बुधबार, बिहीबार र शुक्रबार प्रायः शुभ मानिन्छन्; केही परम्परामा मंगलबार र शनिबार जोगाइन्छ।

नक्षत्रबारे गहिरो बुझाइका लागि पञ्चाङ्गका तत्त्व हेर्नुहोस्। समग्र लक्ष्य भनेको तिथि, नक्षत्र र लग्न सबै शुभ हुने समय खोज्नु हो।

चतुर्मासमा किन विवाह हुँदैन?

चतुर्मासमा विवाह हुँदैन, किनकि यो करिब चार महिनाको अवधिमा भगवान् विष्णु निद्रामा रहने विश्वास गरिन्छ। यो असार (हरिशयनी एकादशी, करिब जुलाई) देखि कात्तिक (हरिबोधिनी एकादशी, करिब नोभेम्बर) सम्म चल्छ, र यस अवधिमा विवाहसहित सबै शुभ संस्कार परम्परागत रूपमा रोकिन्छन्।

यसको कारण भक्तिमूलक हो: विवाहको साक्षी मानिने विष्णु विश्राममा रहेकाले परिवारहरूले उहाँ जाग्ने पर्खन्छन्। व्यावहारिक रूपमा पनि चतुर्मास नेपालको वर्षा र ठूला पर्वसँग मिल्छ, त्यसैले विवाह रोक्नु वर्षको कृषि र धार्मिक लयसँग मेल खान्छ।

त्यसैले धेरैजसो नेपाली विवाह पछिल्लो शरद्, जाडो र वसन्त महिनामा झुम्मिन्छन्। ठ्याक्कै मिति चन्द्र पात्रोअनुसार वर्षैपिच्छे फेरिन्छ, त्यसैले सधैँ चालू वर्षको सूचीसँग पुष्टि गर्नुहोस्।

गुरु तारा र शुक्र तारा भनेको के हो?

गुरु तारा र शुक्र तारा भनेको बृहस्पति र शुक्र ग्रह आकाशमा देखिने अवस्था हो। जब यीमध्ये कुनै ग्रह सूर्यको धेरै नजिक पुगेर देखिँदैन, त्यसलाई "अस्त" भनिन्छ। यी ग्रह अस्त भएको बेला विवाह रोकिन्छ, किनकि गुरु र शुक्र दाम्पत्य जीवनलाई शुभ बनाउने दुई कारक ग्रह हुन्।

गुरु (बृहस्पति) पति र ज्ञानको स्वाभाविक कारक हो भने शुक्र प्रेम, पत्नी र वैवाहिक सुखको स्वामी। यीमध्ये कुनै अस्त भयो भने विवाहले आफ्नो आवश्यक ग्रह-आशीर्वाद गुमाउँछ भन्ने मान्यता छ, त्यसैले राम्रो तिथि र नक्षत्र भएको दिन पनि तारा अस्त भएको बेला छाडिन्छ।

• गुरु अस्त: बृहस्पति अस्त, जुन प्रायः केही हप्ता रहन्छ, कतिपय वर्षमा वसन्तका धेरै मिति हटाइदिन्छ।

• शुक्र अस्त: शुक्र अस्तले पनि उपयुक्त समयलाई त्यसरी नै हटाइदिन्छ।

यही खगोलीय कारणले एउटा वर्षमा अपेक्षाभन्दा धेरै कम विवाह मिति हुन सक्छ। कुण्डलीमा अरू चिन्ता भएका जोडीले मिति तय गर्नुअघि मंगल दोष (मांगलिक) पनि हेर्न सक्छन्।

वार्षिक साइत सूची कसरी प्रकाशित हुन्छ?

हरेक बिक्रम सम्बत् वर्षमा पात्रो प्रकाशक र ज्योतिषीहरूले ठ्याक्कै मुहूर्त समयसहितको आधिकारिक विवाह साइत सूची निकाल्छन्। गुरु, शुक्र र चन्द्र तत्त्वहरूको स्थिति थाहा भएपछि त्यस वर्षको पञ्चाङ्गबाट यो सूची तयार पारिन्छ, र परिवार तथा पुरोहितले भर पर्ने आधिकारिक सन्दर्भ यही हो।

पहिले यो सूची छापिएको पात्रो र पत्रिकामा आउँथ्यो। अहिले त्यही जानकारी डिजिटल रूपमै उपलब्ध छ, जहाँ हरेक मितिमा तिथि, नक्षत्र र ठ्याक्कै साइत समय देखिन्छ। मिति त्यस वर्षको ग्रह-गतिमा निर्भर हुने भएकाले एक वर्षको सूची अर्को वर्षमा लागू हुँदैन।

नेपाली पात्रोको साइत सुविधा

नेपाली क्यालेन्डर एप मा छुट्टै साइत सुविधा छ, जसले चालू वर्षको विवाह र अन्य कर्मका शुभ मितिहरू देखाउँछ। तपाईं विवाहका मिति हेर्न, सम्बन्धित तिथि–नक्षत्र देख्न र कुनै पनि दिनको पूर्ण पञ्चाङ्गमा पुग्न कागजी पात्रो किन्नु पर्दैन।

साइत सूचीसँगै कुण्डली मिलान जोड्दा थप विश्वास हुन्छ। धेरै परिवारले पहिले जोडीको कुण्डली मिलान (३६ गुण अष्टकूट) गर्छन्, अनि साइत छान्छन्। विवाहकै बेला नयाँ घरमा सर्ने योजना छ भने गृहप्रवेश साइत को हाम्रो लेखले पनि यही पञ्चाङ्ग तर्क प्रयोग गर्छ।

नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्

• शुभ साइत र मुहूर्त

• मिति परिवर्तक (वि.सं.–ई.सं.)

• आजको पञ्चाङ्ग

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

साइतबिना विवाह हुन सक्छ?

कानुनी र सामाजिक रूपमा हुन सक्छ, तर धेरैजसो आस्थावान् हिन्दू नेपाली परिवार उचित साइत नै रुचाउँछन्। शुभ मुहूर्तले विवाहलाई जोगाउँछ र अनुकूल ग्रह-अवस्थासँग मिलाउँछ भन्ने विश्वास छ। शुभ मिति कम भएको बेला पण्डितको सल्लाहमा सबैभन्दा कम अशुभ समय छानिन्छ।

कुनै वर्षमा किन विवाह मिति यति थोरै हुन्छन्?

गुरु (बृहस्पति) वा शुक्र लामो समय अस्त भयो, अथवा चतुर्मास र पर्वका महिनाले पात्रोको ठूलो भाग ओगट्यो भने मितिको सङ्ख्या घट्छ। साइतका लागि गुरु र शुक्र दुवै देखिनुपर्ने भएकाले लामो अस्त भएको वर्षमा सामान्यभन्दा निकै कम विवाह समय हुन्छ।

के क्षेत्रीय परम्पराले साइतका नियम फेर्छन्?

हो। तिथि, नक्षत्र, लग्न र ग्रह-दृश्यताका मूल आधार साझा भए पनि परिवारले क्षेत्रीय वा समुदायगत चलन मान्न सक्छन्, र फरक पण्डितले फरक तौल दिन्छन्। केही समुदायले आफ्नै त्याग्ने दिन थप्छन्। विशेषतः दुई कुण्डली मिलाउनुपर्दा सधैँ कुलपुरोहितसँग साइत पुष्टि गर्नुहोस्।

यो वर्षको विवाह साइत छिटो कसरी भेट्ने?

नेपाली क्यालेन्डर एपको साइत सुविधा खोलेर विवाह वर्ग छान्नुहोस्। यसले वर्षका शुभ मिति तिथि, नक्षत्र र ठ्याक्कै मुहूर्त समयसहित देखाउँछ। त्यसपछि कुनै पनि मितिमा थिचेर त्यसको पूर्ण पञ्चाङ्ग हेर्न र पुरोहितसँग विवरण पुष्टि गर्न सकिन्छ।