फोटो: Bijaya2043, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
हिन्दू नेपाली परिवारमा विवाह विवाह साइत (विवाह मुहूर्त) हेरेर मात्र गरिन्छ। साइत भनेको पञ्चाङ्गबाट निकालिएको शुभ मिति र ठ्याक्कै समय हो। चतुर्मास (करिब असारदेखि कात्तिकसम्म) मा र गुरु वा शुक्र अस्त भएको बेला विवाहको साइत हुँदैन, त्यसैले धेरैजसो साइत मंसिरदेखि असारसम्म पर्छन्। परिवारले त्यो वर्षको साइत सूचीबाट मिति छान्छन् र ठ्याक्कै समय पण्डितसँग पक्का गर्छन्।
साइत निकाल्दा धेरै कुरा एकैचोटि हेरिन्छ: तिथि, नक्षत्र, वार, विवाह गर्ने बेलाको लग्न, गुरु (बृहस्पति) र शुक्रको स्थिति, र वर्षको कुन समय हो। यी सबै मिलेका दिन मात्र सूचीमा पर्छन्, त्यसैले वर्षभरिमा विवाहका लागि थोरै दिन मात्र बाँकी रहन्छन्।
यस लेखमा विवाह साइत कसरी छानिन्छ, कुन महिनामा विवाह हुँदैन र किन, वार्षिक साइत सूची कसरी निकालिन्छ, र यो वर्षको सूची कतिगतेमा कहाँ हेर्ने भन्ने छ।
विवाह साइत भनेको के हो?
विवाह साइत भनेको हिन्दू विवाह गर्न तय गरिएको शुभ मिति र ठ्याक्कै समय हो। यो पञ्चाङ्गबाट निकालिन्छ। पञ्चाङ्गमा हरेक दिनका पाँच अङ्ग हुन्छन्: तिथि, नक्षत्र, योग, करण र वार। यो समयमा विवाह सुरु गर्दा दाम्पत्य जीवन स्थिर र सुखी हुन्छ भन्ने परम्परागत मान्यता छ।
साइत बोलीचालीको नेपाली शब्द हो, विवाह मुहूर्त छापिएको पात्रोमा लेखिने संस्कृत नाम हो। दुवैको अर्थ एउटै हो: तय गरिएको शुभ समय। तिथि, नक्षत्र र ग्रहको स्थिति वर्षैपिच्छे फेरिने भएकाले शुभ मिति पनि फेरिन्छन्, र हरेक बिक्रम सम्बत् वर्षका लागि नयाँ सूची निस्कन्छ।
पात्रोका शब्द नयाँ लाग्छन् भने आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने भन्ने लेखमा हरेक मुहूर्त निकाल्न प्रयोग हुने पाँच अङ्गको व्याख्या छ।
विवाह मुहूर्त कसरी निकालिन्छ?
पण्डितले पञ्चाङ्गका धेरै कुरा एकैचोटि जाँच्छन् र सबै अनुकूल भएको समय मात्र राख्छन्। तिथि, नक्षत्र, वार, लग्न र मुख्य ग्रहको स्थिति हेरेपछि मात्र विवाहका लागि उपयुक्त समय तोकिन्छ।
मुख्य आधारहरू
तिथि: द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, एकादशी र त्रयोदशी प्रायः रोजिन्छन्। चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी र औंसी छाडिन्छन्।
नक्षत्र: रोहिणी, मृगशिरा, मघा, उत्तरा फाल्गुनी, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूल, उत्तराषाढा, उत्तरा भाद्रपदा र रेवती विवाहका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। अरू नक्षत्र भएका दिन छाडिन्छन्।
लग्न: कन्यादान र सप्तपदीको ठ्याक्कै समयका लागि स्थिर र शुभ लग्न तय गरिन्छ। पापग्रह बलियो भएका लग्न प्रायः छाडिन्छन्।
वार: सोमबार, बुधबार, बिहीबार र शुक्रबार प्रायः शुभ मानिन्छन्। केही परम्परामा मंगलबार र शनिबार विवाह गरिँदैन।
परम्परागत मिति छनोटमा तिथि, नक्षत्र, लग्न र अन्य कुरा हेरिन सक्छन्। कतिगतेको दैनिक पञ्चाङ्ग दैनिक सन्दर्भ जानकारी हो; वर्षको साइत सूचीमा कुनै दिन परेको वा नपरेको सबै कारण त्यसबाट मात्र थाहा हुँदैन।
चतुर्मासमा किन विवाह हुँदैन?
चतुर्मास करिब चार महिनाको अवधि हो, जतिबेला भगवान् विष्णु सुत्नुहुन्छ भन्ने विश्वास छ। यो असारको हरिशयनी एकादशी (करिब जुलाई) बाट सुरु भई कात्तिकको हरिबोधिनी एकादशी (करिब नोभेम्बर) मा सकिन्छ। यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्धजस्ता ठूला संस्कार परम्परागत रूपमा गरिँदैनन्।
धार्मिक कारण यो हो: विवाहको साक्षी मानिने विष्णु विश्राममा हुनुहुने भएकाले परिवारले उहाँ उठ्ने दिनसम्म पर्खन्छन्। चतुर्मासमै बर्खा, धान रोपाइँ र तीज, दशैँ, तिहारजस्ता ठूला चाड पर्छन्, जुनबेला घरपरिवार खेतीपाती र चाडपर्वमा व्यस्त हुन्छन्।
| अवधि | अनुमानित समय | विवाहको स्थिति |
|---|---|---|
| हरिशयनी एकादशीअघि | करिब जुलाईसम्म | साइत पाइन्छ |
| चतुर्मास | करिब जुलाई–नोभेम्बर | विवाह हुँदैन |
| हरिबोधिनी एकादशीपछि | करिब नोभेम्बरदेखि | धेरै साइत पर्ने मौसम |
त्यसैले धेरैजसो नेपाली विवाह हेमन्त, जाडो र वसन्तमा पर्छन्। चतुर्मास सुरु र सकिने मिति तिथिअनुसार हरेक वर्ष सर्छ, त्यसैले पार्टी प्यालेस बुक गर्नुअघि चालू वर्षको सूची हेर्नुहोस्।
गुरु तारा र शुक्र तारा भनेको के हो?
गुरु तारा र शुक्र तारा भनेको बृहस्पति र शुक्र ग्रह आकाशमा देखिने अवस्था हो। कुनै ग्रह सूर्यको धेरै नजिक पुगेर देखिँदैन भने त्यसलाई "अस्त" भनिन्छ। गुरु वा शुक्र अस्त भएको बेला विवाहको साइत दिइँदैन, किनकि यी दुई ग्रह दाम्पत्य जीवनका कारक मानिन्छन्।
गुरु (बृहस्पति) पति र ज्ञानको कारक हो। शुक्र प्रेम, पत्नी र वैवाहिक सुखको कारक हो। यीमध्ये कुनै अस्त भए तिथि र नक्षत्र राम्रो भएको दिन पनि विवाहका लागि छाडिन्छ।
गुरु अस्त: बृहस्पति प्रायः केही हप्ता अस्त रहन्छ, र कतिपय वर्ष यसले वसन्तका धेरै मिति हटाइदिन्छ।
शुक्र अस्त: शुक्र अस्त हुँदा पनि अन्यथा मिल्ने मितिहरू सूचीबाट हट्छन्।
कुनै वर्ष अरू वर्षभन्दा निकै कम विवाह मिति हुनुको मुख्य कारण यही हो। कुण्डलीमा अरू दोष भएका जोडीले मिति तय गर्नुअघि मंगल दोष (मांगलिक) पनि हेर्छन्।
वार्षिक विवाह साइत सूची कसरी निस्कन्छ?
हरेक बिक्रम सम्बत् वर्षका लागि पञ्चाङ्ग बनाउने र ज्योतिषीहरूले ठ्याक्कै मुहूर्त समयसहित विवाह साइतको सूची निकाल्छन्। गुरु, शुक्र र तिथि-नक्षत्रको स्थिति थाहा भएपछि त्यो वर्षको पञ्चाङ्गबाट सूची तयार हुन्छ। परिवार र पुरोहितले मिति छान्न यही सूचीबाट सुरु गर्छन्।
साइत सूची त्यसमा उल्लेख गरिएको वर्षका लागि हुन्छ। केही सूचीमा समय हुन्छ, केहीमा मिति मात्र। कतिगतेको वेब सूचीमा मिति, वार र तिथि हुन्छन्। एउटा वर्षको मिति वा समय अर्को वर्षमा नसार्नुहोस्।
कतिगतेमा विवाह साइत हेर्ने
कतिगतेको साइत पेजमा कर्म र वर्षअनुसार बि.सं. तथा ई.सं. मिति, वार र तिथिको सूची हुन्छ। यसले व्यक्तिगत विवाहको समय वा कुण्डली मिलान दिँदैन। वर्ष पक्का गरेर दुवै परिवारलाई मिल्ने मिति छान्नुहोस्, अनि बुकिङअघि पुरोहितसँग समय र स्थानीय विधि पक्का गर्नुहोस्।
धेरै परिवारले साइत छान्नुअघि कुण्डली मिलाउँछन्। पहिले जोडीको कुण्डली मिलान (३६ गुण अष्टकूट) गरिन्छ, अनि साइत सूचीबाट मिति छानिन्छ। विवाहकै बेला नयाँ घरमा सर्ने योजना छ भने गृहप्रवेश साइत को लेखमा पनि यही पञ्चाङ्गका नियम छन्।
विवाहको मिति तय गर्ने चरण
दुवैको चिना (वा कम्तीमा जन्म मिति, समय र ठाउँ) लिएर कुण्डली मिलाउनुहोस्।
यो वर्षको साइत सूची खोलेर चतुर्मासबाहिरका, दुवै परिवारलाई मिल्ने मिति छान्नुहोस्।
छानिएका मिति कुलपुरोहितलाई देखाएर कन्यादान र सप्तपदीको ठ्याक्कै समय पक्का गर्नुहोस्।
मुख्य मौसममा साइतका दिन थोरै हुने भएकाले पार्टी प्यालेस, पुरोहित र खानाको बुकिङ चाँडै गर्नुहोस्।
कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
साइतबिना विवाह हुन सक्छ?
साइत धार्मिक चलनअनुसार समय छान्ने विषय हो। परिवार र समुदायअनुसार यसको प्रयोग फरक हुन्छ। विवाहका कानुनी प्रक्रिया छुट्टै विषय हुन्; शुभ मिति भएकै कारण कानुनी मान्यता स्थापित हुँदैन।
कुनै वर्ष किन विवाहका मिति थोरै हुन्छन्?
गुरु (बृहस्पति) वा शुक्र लामो समय अस्त भए, वा चतुर्मास र चाडपर्वका महिनाले वर्षको ठूलो भाग ओगटे विवाहका मिति घट्छन्। साइतका लागि गुरु र शुक्र दुवै देखिनुपर्ने भएकाले लामो अस्त भएको वर्ष सामान्यभन्दा कम साइत हुन्छ।
के क्षेत्रीय परम्पराले साइतका नियम फेर्छन्?
फेर्छन्। तिथि, नक्षत्र, लग्न र ग्रह देखिने अवस्था सबैतिर हेरिन्छ, तर परिवारले आफ्नो क्षेत्र वा समुदायको चलन मान्छन्, र पण्डितपिच्छे यी कुरालाई दिइने महत्त्व फरक हुन्छ। केही समुदायले आफ्नै छाड्ने दिन थप्छन्। दुई कुण्डली मिलाउनुपर्दा साइत कुलपुरोहितसँग पक्का गर्नुहोस्।
यो वर्षको विवाह साइत छिटो कसरी हेर्ने?
साइत पेजमा विवाह वर्ग र बि.सं. वर्ष छान्नुहोस्। सूचीको मिति, वार र तिथि हेरेर कर्मको समय छुट्टै पक्का गर्नुहोस्। सूचीमा परेको दिन व्यक्तिगत मुहूर्तको ग्यारेन्टी होइन।