गृहप्रवेश साइत: शुभ गृहप्रवेश मिति छनोट
नयाँ घरमा सर्नु जीवनको सबैभन्दा ठूला क्षणमध्ये एक हो, र हिन्दू तथा नेपाली परम्परामा हामी जुनसुकै बिदाको दिन छानेर सर्दैनौँ। हामी गृहप्रवेश साइत कुर्छौँ, अर्थात् पञ्चाङ्गले शुभ मानेको त्यो मिति र समय, जब घरमा पहिलो पटक प्रवेश गरिन्छ।
गृहप्रवेश को शाब्दिक अर्थ नै "घरमा प्रवेश गर्नु" हो। यो संस्कारले नयाँ वा मर्मत गरिएको घरमा सकारात्मक ऊर्जा, कुलदेवता र समृद्धि निम्त्याउँछ। सही मुहूर्त छान्दा त्यहाँ बस्ने सबैका लागि स्वास्थ्य, मेलमिलाप र सौभाग्यको आधार बस्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
यो लेखले गृहप्रवेशका तीन प्रकार, शुभ मानिने महिना र नक्षत्र, चातुर्मास किन छाडिन्छ, र अनुमान नगरी पात्रो एपमा तयार साइत सूची कसरी हेर्ने भन्ने कुरा बुझाउँछ।
गृहप्रवेशका तीन प्रकार के-के हुन्?
वैदिक परम्परामा गृहप्रवेशका तीन शास्त्रीय प्रकार छन्, र प्रकारले नै मुहूर्त कति कडा हुनुपर्छ भन्ने निर्धारण गर्छ। ती हुन्: अपूर्व (बिल्कुलै नयाँ घरमा पहिलो प्रवेश), सपूर्व (यात्रा वा अनुपस्थितिपछिको पुनःप्रवेश), र द्वान्द्वः (मर्मत वा पुनर्निर्माणपछिको पुनःप्रवेश)। हरेकको आफ्नै महत्त्व हुन्छ।
आफ्नो प्रकार थाहा पाउनु महत्त्वपूर्ण छ, किनकि पहिलो पटकको प्रवेशमा मुहूर्तका नियम कडा हुन्छन् भने अरूमा खुकुलो। फरक यसरी बुझौँ:
| प्रकार | अर्थ | कहिले लागू हुन्छ |
|---|---|---|
| अपूर्व | "पहिले नभएको" पहिलो प्रवेश | नयाँ किनेको जग्गामा भर्खर बनेको घरमा पहिलो पटक सर्दा |
| सपूर्व | "पहिले बसेको" घरमा प्रवेश | लामो यात्रा वा लामो अनुपस्थितिपछि पहिले बसेकै घरमा फर्कंदा |
| द्वान्द्वः | परिवर्तनपछिको प्रवेश | मर्मत, पुनर्निर्माण वा ठूलो सुधारपछि घरमा फेरि छिर्दा |
अपूर्व गृहप्रवेशमा मुहूर्त सबैभन्दा होसियारीसाथ छान्नुपर्छ, किनकि यो पहिलो पवित्र प्रवेश हो र घरको आधार-ऊर्जा यसैले बस्छ। सपूर्व र द्वान्द्वःलाई सुरुवात नभई नवीकरण मानिने हुनाले तिनका समय-नियम नरम हुन्छन्। कुन प्रकार लागू हुन्छ अन्योल भए कुलपुरोहित वा विवाह मितिमा प्रयोग हुने उही साइत तर्क ले छुट्याउन मद्दत गर्छ।
गृहप्रवेशका लागि कुन महिना शुभ हुन्छन्?
गृहप्रवेशका लागि माघ, फागुन, बैशाख र जेठ शुभ महिना मानिन्छन्, यिनैलाई परम्परागत रूपमा सबैभन्दा अनुकूल भनिन्छ। धेरै पात्रोले मार्गशीर्ष (मंसिर) लाई पनि अनुमति दिन्छन्। यो छनोट सूर्यको स्थिति र भगवान् विष्णु विश्राममा रहने मानिने अवधि छाड्नेमा आधारित हुन्छ।
परम्पराले हरेक शुभ महिनालाई घरपरिवारको कुनै खास लाभसँग जोड्छ। सामान्य भनाइ यस्तो छ:
माघ: नयाँ बासिन्दालाई धन र समृद्धि ल्याउने भनिन्छ।
फागुन: सम्पन्नता, सन्तान र परिवार वृद्धिसँग जोडिन्छ।
बैशाख: राम्रो स्वास्थ्य, सुख-सुविधा र सम्पत्तिसँग सम्बन्धित।
जेठ: परिवारको दीर्घायु र स्थिरतासँग गाँसिन्छ।
सामान्यतया छाडिने महिनामा असार, साउन, भदौ, असोज (मुख्य वर्षा र चातुर्मासको अवधि), अनि धेरै परम्परामा कात्तिक, पुस र चैत पनि पर्छन्। क्षेत्रीय र पारिवारिक चलन फरक हुने हुनाले सम्बन्धित बिक्रम सम्बत् वर्षको चालू पञ्चाङ्गसँग सधैँ मिलाएर हेर्नुहोस्। हरेक महिना पात्रोमा कहाँ पर्छ बुझ्न नेपाली पात्रो को महिना-क्रम हेर्नुहोस्।
शुभ तिथि र वार
महिनाबाहेक तिथि र वारले मुहूर्तलाई थप परिष्कृत गर्छ। शुभ तिथिमा प्राय: द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, दशमी, एकादशी, त्रयोदशी र पूर्णिमा पर्छन्। अमावस्या र रिक्ता तिथि (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) सामान्यतया छाडिन्छन्। वारमा सोमबार, बुधबार, बिहीबार र शुक्रबार प्राय: रुचाइन्छन्।
नयाँ घरमा प्रवेश गर्न कुन नक्षत्र उत्तम हुन्छ?
गृहप्रवेशका लागि सबैभन्दा सिफारिस गरिने नक्षत्रहरू स्थिर र मृदु ताराहरू हुन्: रोहिणी, मृगशिरा, चित्रा, अनुराधा, रेवती, उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढा र उत्तरा भाद्रपदा। यिनलाई स्थिर वा मृदु नक्षत्र भनिन्छ, जसले स्थिरता र टिकाउ बसोबासको प्रतीक मान्छन्।
तर्क यो हो कि प्रवेशको दिन चन्द्रमाको नक्षत्रले घरको दीर्घकालीन स्वभावलाई रङ्ग दिन्छ। केही प्रमुख छनोट र किन रुचाइन्छन्:
रोहिणी: वृद्धि र भौतिक सुखसँग जोडिएको उर्वर, समृद्ध तारा।
तीन उत्तरा (फाल्गुनी, आषाढा, भाद्रपदा): स्थायित्व र स्थिरताका लागि प्रिय स्थिर नक्षत्र।
अनुराधा र चित्रा: मेलमिलाप, मित्रता र व्यवस्थित घरपरिवारसँग सम्बन्धित।
रेवती र मृगशिरा: शान्त नयाँ सुरुवातका लागि उपयुक्त कोमल, पोषक ताराहरू।
कुनै दिन कुन नक्षत्र पर्छ हेर्न तपाईंले सोझै दैनिक पञ्चाङ्गबाट पढ्नुहुन्छ। यो तरिका आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने मा सिक्नुहोस्, र पूरा सूची २७ नक्षत्र र तिनको अर्थ मा हेर्नुहोस्। छानिएको समय त्यस दिनको राहु कालको अशुभ अवधि सँग नबाझियोस् भन्ने पनि पक्का गर्नुहोस्।
गृहप्रवेशमा चातुर्मास किन छाडिन्छ?
चातुर्मास भनेको करिब असार शुक्ल एकादशीदेखि कात्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको चार महिने पवित्र अवधि हो, जब भगवान् विष्णु योगनिद्रा (ब्रह्माण्डीय निद्रा) मा रहने विश्वास गरिन्छ। पालनकर्ता देवता विश्राममा रहने हुनाले यो अवधिमा गृहप्रवेश, विवाह वा व्रतबन्धजस्ता कुनै नयाँ शुभ कार्य सुरु गरिँदैन।
चातुर्मासभित्र पर्ने चार चन्द्र-महिना, मोटामोटी साउन, भदौ, असोज र असार-कात्तिकको केही भाग, नेपालको वर्षासँग मेल खान्छ। धार्मिक कारणबाहेक एउटा व्यावहारिक तह पनि छ: भारी वर्षा, चिस्यान र बाढीले पुरानो समयमा सर्ने र निर्माण साँच्चै कठिन बनाउँथ्यो, त्यसैले पात्रो र मौसम दुवैले एकअर्कालाई बल दिन्थे।
चातुर्मास कात्तिकको हरिबोधिनी (देवउठनी) एकादशीतिर सकिन्छ, जब विष्णु ब्युँझेको मानिन्छ। यसपछि विवाह र गृहप्रवेशको मौसम फेरि खुल्छ। यही कारण चातुर्मासलगत्तै विवाहका शुभ साइत झुम्मिएर आउँछन्, जुन विवाह साइत गाइड मा वर्णन गरिएको छ।
राम्रो देखिने मितिलाई अरू केले रोक्न सक्छ?
चातुर्मासबाहिर पनि केही अवधिले गृहप्रवेश मुहूर्त खारेज गर्छन्। यीमा सूर्यको संक्रमण दिन (संक्रान्ति), होलीअघिको अशुभ होलाष्टक, चन्द्र वा सूर्यग्रहणको अवधि, र खरमासजस्ता सौर-संक्रमण अवधि पर्छन्। माथिल्लो सतहमा कुनै मिति उत्तम देखिए पनि यीमध्ये एकले रोक्न सक्छ, त्यसैले पूरा पञ्चाङ्ग जाँच महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तयार गृहप्रवेश साइत कसरी फेला पार्ने?
सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको हरेक बिक्रम सम्बत् वर्षका लागि महिना, तिथि, नक्षत्र र वार पहिल्यै मिलाइसकेको साइत सूची प्रयोग गर्नु हो। हातैले नियम जोड्नुको साटो तपाईं पात्रो एपको गृहप्रवेश साइत खण्ड खोलेर शुभ मानिएका मितिबाट छान्नुहुन्छ।
नेपाली क्यालेन्डर एपले विवाह, व्रतबन्ध, पास्नी र अन्य संस्कारसँगै गृहप्रवेशका लागि छुट्टै साइत सूची राख्छ। हरेक सुझाइएको मितिका लागि यसले शुभ समय-अवधि देखाउँछ, ताकि तपाईं परिवारको उपलब्धतासँग मिलाउन सक्नुहोस्। व्यावहारिक प्रक्रिया यस्तो छ:
साइत खण्ड खोलेर गृहप्रवेश संस्कार छान्नुहोस्।
चालू वा आउँदो बिक्रम सम्बत् वर्षका लागि सूचीबद्ध शुभ मितिहरू हेर्नुहोस्।
समय-अवधि टिप्नुहोस्, र त्यस दिनको राहु कालसँग मिलाएर जाँच्नुहोस्।
अन्तिम विधिका लागि आफ्नो प्रकार (अपूर्व, सपूर्व वा द्वान्द्वः) कुलपुरोहितसँग पक्का गर्नुहोस्।
यो सूची बलियो सुरुवाती बिन्दु हो, पुरोहितको व्यक्तिगत सल्लाहको विकल्प होइन, किनकि केही परम्परामा मितिलाई घरमूलीको जन्म-नक्षत्रसँग पनि मिलाइन्छ। रिमाइन्डर लगायतका पूरा सुविधा बुझ्न नेपाली क्यालेन्डर एप प्रयोग गाइड पढ्नुहोस्।
प्राय: सोधिने प्रश्नहरू
सर्नैपर्ने भए के चातुर्मासमा गृहप्रवेश गर्न सकिन्छ?
परिस्थितिले चातुर्मासमै सर्न बाध्य पारे परिवारले प्राय: साधारण प्रवेश गर्छन् र हरिबोधिनी एकादशीपछि पूरा गृहप्रवेश पूजा गर्छन्। पुरोहितले विशेष उपाय वा वास्तु शान्ति विधि पनि सुझाउन सक्छन्। कडा निषेध औपचारिक संस्कारमा लागू हुन्छ, आधारभूत बसोबासमा होइन।
के भाडाको घर वा अपार्टमेन्टमा गृहप्रवेश आवश्यक हुन्छ?
धेरै परिवारले भाडाको फ्ल्याटमा पनि साधारण गृहप्रवेश वा वास्तु पूजा गर्छन्, किनकि उद्देश्य जहाँ बसे पनि सकारात्मक ऊर्जा निम्त्याउनु हो। सबै विधिसहितको पूरा संस्कार आफ्नै, भर्खर बनेको घर (अपूर्व) मा बढी हुन्छ। भाडामा शुभ तिथिमा सानो पूजा सामान्यतया पर्याप्त मानिन्छ।
के शुभ महिना गृहप्रवेशको प्रकारमा निर्भर हुन्छ?
हो। महिना र नक्षत्रका नियम अपूर्व, अर्थात् बिल्कुलै नयाँ घरको पहिलो प्रवेशमा सबैभन्दा कडा हुन्छन्। सपूर्व (अनुपस्थितिपछि फर्कने) र द्वान्द्वः (मर्मतपछिको पुनःप्रवेश) लाई नवीकरण मानिने हुनाले तिनको समय बढी लचिलो हुन्छ। सधैँ पहिले प्रकार पक्का गरेर मिल्दो मुहूर्त नियम लगाउनुहोस्।
गृहप्रवेश मिति कति अगाडि छान्नुपर्छ?
व्यावहारिक रूपमा सकेसम्म चाँडो, आदर्श रूपमा केही हप्ता अगाडि नै छान्नुहोस्, ताकि हतार नगरी शुभ महिना, तिथि र नक्षत्र मिल्न सकोस्। शुभ अवधि केही महिनामा मात्र झुम्मिन्छन् र कुनै बिक्रम सम्बत् वर्षमा सीमित हुन सक्छन्। साइत सूचीले अर्को उपलब्ध मिति देखाएर रिमाइन्डर राख्न सघाउँछ।