फोटो: Bssasidhar, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
गृहप्रवेशका लागि प्रायः माघ, फागुन, बैशाख वा जेठ महिनाको शुभ तिथि र नक्षत्र परेको दिन छानिन्छ। चातुर्मास (करिब असार शुक्ल एकादशीदेखि कात्तिक शुक्ल एकादशीसम्म) मा गृहप्रवेश गरिँदैन। नेपाली र हिन्दू परम्परामा नयाँ घरमा पहिलो पटक पस्नुअघि पञ्चाङ्ग हेरेर शुभ मिति र समय, अर्थात् गृहप्रवेश साइत निकालिन्छ।
गृहप्रवेशको अर्थ "घरमा प्रवेश गर्नु" हो। नयाँ वा मर्मत गरिएको घरमा कुलदेवता र सुख-समृद्धि भित्र्याउन यो पूजा गरिन्छ। सही मुहूर्तमा घर पस्दा त्यहाँ बस्ने सबैको स्वास्थ्य, मेलमिलाप र भाग्य राम्रो हुन्छ भन्ने विश्वास छ।
यो लेखमा गृहप्रवेशका तीन प्रकार, शुभ महिना, तिथि, बार र नक्षत्र, चातुर्मास र अरू केही अवधि किन छाडिन्छन्, र तयार साइत सूची कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा छ।
गृहप्रवेशका तीन प्रकार के-के हुन्?
वैदिक परम्परामा गृहप्रवेशका तीन प्रकार छन्। कुन प्रकार हो भन्नेमा मुहूर्त कति कडाइका साथ हेर्ने भन्ने भर पर्छ। अपूर्व भनेको बिल्कुल नयाँ घरमा पहिलो प्रवेश हो। सपूर्व भनेको यात्रा वा लामो समय बाहिर बसेपछि फेरि घर पस्नु हो। द्वान्द्वः भनेको मर्मत वा पुनर्निर्माणपछि फेरि घर पस्नु हो।
पहिलो पटक पस्दा मुहूर्तका नियम कडा हुन्छन्, अरू दुईमा केही खुकुलो हुन्छन्:
| प्रकार | अर्थ | कहिले लागू हुन्छ |
|---|---|---|
| अपूर्व | "पहिले नभएको" पहिलो प्रवेश | नयाँ किनेको जग्गामा भर्खर बनेको घरमा पहिलो पटक सर्दा |
| सपूर्व | "पहिले बसेको" घरमा प्रवेश | लामो यात्रा वा लामो अनुपस्थितिपछि पहिले बसेकै घरमा फर्कंदा |
| द्वान्द्वः | परिवर्तनपछिको प्रवेश | मर्मत, पुनर्निर्माण वा ठूलो सुधारपछि घरमा फेरि छिर्दा |
अपूर्व गृहप्रवेशमा मुहूर्त सबैभन्दा ध्यान दिएर छान्नुपर्छ, किनकि त्यो घरमा पहिलो पटक विधिपूर्वक पसिन्छ। सपूर्व र द्वान्द्वःलाई नयाँ सुरुवात नभई पुरानै घरको नवीकरण मानिन्छ, त्यसैले तिनको समयका नियम नरम छन्। कुन प्रकार पर्छ भन्ने थाहा नभए कुलपुरोहितलाई सोध्नुहोस्। विवाह साइत गाइड मा पनि यसरी नै महिना, तिथि र नक्षत्र हेरिन्छ।
गृहप्रवेशका लागि कुन महिना शुभ हुन्छन्?
परम्पराअनुसार गृहप्रवेशका लागि माघ, फागुन, बैशाख र जेठ सबैभन्दा राम्रा महिना हुन्। धेरै पञ्चाङ्गले मार्गशीर्ष (मंसिर) लाई पनि चल्ने मान्छन्। महिना छान्दा सूर्यको स्थिति हेरिन्छ, र भगवान् विष्णु विश्राममा रहने मानिएका महिना छाडिन्छन्।
परम्पराले हरेक शुभ महिनालाई घरपरिवारको कुनै फाइदासँग जोड्छ:
माघ: नयाँ घरमा बस्नेलाई धन र सम्पन्नता।
फागुन: सम्पन्नता, सन्तान र परिवारको वृद्धि।
बैशाख: राम्रो स्वास्थ्य, सुख-सुविधा र सम्पत्ति।
जेठ: परिवारको दीर्घायु र स्थिरता।
असार, साउन, भदौ र असोज (वर्षा र चातुर्मासका महिना) मा प्रायः गृहप्रवेश गरिँदैन। धेरै परम्परामा कात्तिक, पुस र चैत पनि छाडिन्छन्। ठाउँ र परिवारअनुसार चलन फरक हुन्छ, त्यसैले सम्बन्धित बिक्रम सम्बत् वर्षको पञ्चाङ्ग हेरेर पक्का गर्नुहोस्। कुन नेपाली महिना अंग्रेजी क्यालेन्डरको कहिले पर्छ भन्ने नेपाली महिनाहरू पेजमा छ।
शुभ तिथि र बार
महिना छानेपछि तिथि र बारले मिति अझ साँघुरो बनाउँछन्। शुभ तिथिमा प्रायः द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, दशमी, एकादशी, त्रयोदशी र पूर्णिमा पर्छन्। औंसी र रिक्ता तिथि (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) प्रायः छाडिन्छन्। बारमा सोमबार, बुधबार, बिहीबार र शुक्रबार राम्रा मानिन्छन्।
नयाँ घरमा प्रवेश गर्न कुन नक्षत्र उत्तम हुन्छ?
गृहप्रवेशका लागि धेरैजसो रोहिणी, मृगशिरा, चित्रा, अनुराधा, रेवती, उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढा र उत्तरा भाद्रपदा नक्षत्र सिफारिस गरिन्छन्। यी स्थिर र मृदु समूहका नक्षत्र हुन्, जसलाई स्थिरता र लामो समयसम्म टिक्ने बसोबाससँग जोडिन्छ।
घर पसेको दिन चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा छ, त्यसले घरको भविष्यमा असर गर्छ भन्ने विश्वास छ। केही नक्षत्र किन छानिन्छन्:
रोहिणी: वृद्धि, सन्तान र भौतिक सुखसँग जोडिएको नक्षत्र।
तीन उत्तरा (फाल्गुनी, आषाढा, भाद्रपदा): स्थिर नक्षत्र, स्थायित्वका लागि छानिन्छन्।
अनुराधा र चित्रा: मेलमिलाप, मित्रता र व्यवस्थित घरपरिवारसँग जोडिएका।
रेवती र मृगशिरा: मृदु नक्षत्र, शान्तिपूर्ण नयाँ सुरुवातका लागि उपयुक्त।
कुनै दिनको नक्षत्र दैनिक पञ्चाङ्गमा लेखिएको हुन्छ। कहाँ हेर्ने भन्ने आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने मा छ, र पूरा सूची २७ नक्षत्र र तिनको अर्थ मा छ। छानेको समय त्यस दिनको राहु काल भित्र परेको छैन भन्ने पनि हेर्नुहोस्।
गृहप्रवेशमा चातुर्मास किन छाडिन्छ?
चातुर्मास करिब असार शुक्ल एकादशीदेखि कात्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको चार महिनाको अवधि हो। यो बेला भगवान् विष्णु योगनिद्रामा रहन्छन् भन्ने विश्वास छ। त्यसैले यो अवधिमा गृहप्रवेश, विवाह, व्रतबन्धजस्ता नयाँ शुभ काम सुरु गरिँदैन।
चातुर्मासमा साउन, भदौ, असोज र असार तथा कात्तिकको केही भाग पर्छ, जुन नेपालको वर्षायाम पनि हो। पहिले-पहिले भारी पानी, ओसिलो र बाढीले गर्दा यी महिनामा घर सर्न र घर बनाउन गाह्रो हुन्थ्यो। त्यसैले धार्मिक नियम र मौसम दुवैले यही महिना छाड्न भन्थे।
चातुर्मास कात्तिकको हरिबोधिनी (देवउठनी) एकादशीमा सकिन्छ, जुन दिन विष्णु ब्युँझन्छन् भनिन्छ। त्यसपछि विवाह र गृहप्रवेश फेरि सुरु हुन्छन्। यही कारणले चातुर्मास सकिनेबित्तिकै विवाहका धेरै साइत पर्छन्, जसबारे विवाह साइत गाइड मा लेखिएको छ।
राम्रो देखिने मितिलाई अरू केले रोक्न सक्छ?
चातुर्मासबाहेक यी अवधिमा पनि गृहप्रवेश गरिँदैन:
संक्रान्ति, सूर्य नयाँ राशिमा सर्ने दिन।
होलाष्टक, होलीअघिका आठ दिन।
सूर्य वा चन्द्रग्रहणको समय।
खरमास, सूर्य धनु वा मीन राशिमा रहने महिना (करिब पुस र चैत)।
महिना, तिथि र नक्षत्र राम्रो भएको मिति पनि यीमध्ये कुनै एकले गर्दा नमिल्न सक्छ। त्यसैले त्यो दिनको पूरा पञ्चाङ्ग हेर्नुहोस्।
तयार गृहप्रवेश साइत कसरी फेला पार्ने?
सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको बिक्रम सम्बत् वर्षका लागि महिना, तिथि, नक्षत्र र बार पहिल्यै मिलाइएको साइत सूची हेर्नु हो। कतिगतेको साइत पेज मा विवाह, व्रतबन्ध, पास्नी र अरू संस्कारसँगै गृहप्रवेशका शुभ मिति र हरेक मितिको शुभ समय दिइएको छ।
प्रक्रिया:
साइत पेज खोलेर गृहप्रवेश छान्नुहोस्।
चालू वा आउँदो बिक्रम सम्बत् वर्षका मिति हेर्नुहोस् र परिवारलाई मिल्ने दिन छान्नुहोस्।
शुभ समय टिप्नुहोस् र त्यो त्यस दिनको राहु कालसँग नबाझिएको हेर्नुहोस्।
गृहप्रवेशको प्रकार (अपूर्व, सपूर्व वा द्वान्द्वः) र पूजाविधि कुलपुरोहितसँग पक्का गर्नुहोस्।
सूचीबाट सुरु गर्नुहोस्, तर केही परम्परामा मितिलाई घरमूलीको जन्म नक्षत्रसँग पनि मिलाइन्छ, जुन पुरोहितले हेर्छन्। छानेको मितिको रिमाइन्डर नेपाली क्यालेन्डर एप मा राख्न सकिन्छ।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
सर्नैपर्ने भए के चातुर्मासमा गृहप्रवेश गर्न सकिन्छ?
चातुर्मासमै सर्नुपर्ने भयो भने धेरै परिवारले पहिले साधारण रूपमा घर पस्छन् र हरिबोधिनी एकादशीपछि पूरा गृहप्रवेश पूजा गर्छन्। पुरोहितले उपाय वा वास्तु शान्ति पूजा पनि सुझाउन सक्छन्। कडा नियम औपचारिक पूजामा लागू हुन्छ। घरमा बस्न भने रोक छैन।
के भाडाको घर वा अपार्टमेन्टमा गृहप्रवेश आवश्यक हुन्छ?
धेरै परिवारले भाडाको फ्ल्याटमा पनि साधारण गृहप्रवेश वा वास्तु पूजा गर्छन्। सबै विधिसहितको पूरा पूजा आफ्नै, भर्खर बनेको घर (अपूर्व) मा बढी गरिन्छ। भाडाको घरमा शुभ तिथिमा सानो पूजा गरे पुग्छ भन्ने मानिन्छ।
के शुभ महिना गृहप्रवेशको प्रकारमा निर्भर हुन्छ?
हो। महिना र नक्षत्रका नियम अपूर्व, अर्थात् नयाँ घरमा पहिलो प्रवेशमा सबैभन्दा कडा हुन्छन्। सपूर्व (लामो समयपछि फर्कने) र द्वान्द्वः (मर्मतपछि फेरि पस्ने) मा समय बढी लचिलो हुन्छ। पहिले प्रकार पक्का गर्नुहोस्, अनि त्यसैअनुसार नियम हेर्नुहोस्।
गृहप्रवेश मिति कति अगाडि छान्नुपर्छ?
सकिन्छ भने केही हप्ता अगाडि नै मिति छान्नुहोस्, ताकि शुभ महिना, तिथि र नक्षत्र मिल्ने दिन खोज्ने समय होस्। शुभ मिति केही महिनामा मात्र पर्छन्, र कुनै वर्ष थोरै मात्र हुन सक्छन्। साइत सूचीमा अर्को उपलब्ध मिति हेर्न सकिन्छ।
पूजाको दिन र सामान सार्ने दिन
विधिपूर्वक गृहप्रवेश र व्यवहारिक बसाइँसराइको तयारी छुट्टै हेर्नुहोस्। मिति तय गर्नुअघि बिजुली, पानी, चाबी र सुरक्षित प्रवेश पक्का गर्नुहोस्। साइत सूचीले दिन छान्न मद्दत गर्छ; स्थानीय कर्मको समय छुट्टै तय गर्नुपर्छ। मर्मत वा सुविधा ढिलो भए परिवारसँग नयाँ योजना मिलाउनुहोस्। पात्रोको मितिले घर तयार भएको प्रमाण दिँदैन।