आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने: सुरुवातीहरूका लागि
कुनै पनि नेपाली पात्रो खोल्नुहोस्, आजको मितिको छेउमा थुप्रै अपरिचित शब्दहरू देखिन्छन्: एउटा तिथि, एउटा नक्षत्र, एउटा योग, एउटा करण, अनि सूर्योदय, सूर्यास्त र राहु कालको समय। यही समूहलाई पञ्चाङ्ग भनिन्छ, अर्थात् त्यस दिनको परम्परागत हिन्दू पात्रो विवरण। धेरैजसो मानिसलाई यो संस्कृत शब्दको चाङजस्तो लाग्छ, त्यसैले उनीहरू वास्ता गर्दैनन्।
तर यो त्यति जटिल छैन। पञ्चाङ्गले एउटा सरल, दोहोरिने तर्क पछ्याउँछ, र पाँचवटा अंगले के नाप्छ भन्ने थाहा भएपछि तपाईं जुनसुकै दिन एकै नजरमा पढ्न सक्नुहुन्छ। यो लेखमा हामी प्रत्येक अंगलाई व्यावहारिक तहमा बुझाउँछौं, अनि त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने देखाउँछौं।
पञ्चाङ्गको गहिरो सिद्धान्त बुझ्न चाहनुहुन्छ भने हाम्रो छुट्टै लेख पञ्चाङ्ग भनेको के हो र यसका पाँच अंग कसरी मिल्छन् पढ्नुहोस्। यहाँ भने हामी व्यवहारिक कुरामा केन्द्रित छौं।
पञ्चाङ्ग भन्नाले के बुझिन्छ?
पञ्चाङ्ग संस्कृतको पञ्च (पाँच) र अङ्ग (भाग) मिलेर बनेको हो, अर्थात् "पाँच अंग।" ती पाँच अंग हुन् तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण। यिनले मिलेर कुनै दिनको सूर्य र चन्द्रको स्थिति देखाउँछन्, त्यसैले हरेक बिहान यी मानहरू अलि-अलि बदलिन्छन्।
पञ्चाङ्गलाई पात्रोको रूपमा लेखिएको दैनिक खगोलीय प्रतिवेदन ठान्नुहोस्। सूर्यले सौर्य दिन र वार निर्धारण गर्छ। छिटो हिँड्ने चन्द्रमाले सबैभन्दा छिटो बदलिने तत्त्वहरू निर्धारण गर्छ। चन्द्रको गति असमान भएकाले एउटा तिथि वा नक्षत्र २४ घण्टाभन्दा छोटो वा लामो हुन सक्छ। सुरुवातीले बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो।
पञ्चाङ्गका पाँच अंग के-के हुन्?
पाँच अंग हुन् तिथि (चान्द्र दिन), वार (बार), नक्षत्र (चन्द्रको स्थान), योग (सूर्य-चन्द्र कोण), र करण (तिथिको आधा भाग)। प्रत्येकले दिनबारे फरक प्रश्नको जवाफ दिन्छ, र पूरा पञ्चाङ्गले चलिरहेको मानसँगै कुन बेला अर्कोमा बदलिन्छ भन्ने समय पनि देखाउँछ।
तिथि: चान्द्र दिन
तिथि सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने अंग हो। यसले चन्द्रमाको कलालाई एक चान्द्र महिनामा ३० चरणमा नाप्छ: १५ शुक्ल पक्ष (बढ्दो) र १५ कृष्ण पक्ष (घट्दो)। पर्व र व्रत वारमा होइन, तिथिमा अड्किएका हुन्छन्। एकादशी व्रत, पूर्णिमा र औंसी सबै तिथि नै हुन्।
सुरुमा सबैलाई अलमल पार्ने एउटा कुरा छ। एउटा तिथिले विरलै पूरै पात्रो दिन भर्छ। यो भोलिपल्ट बिहान, मानौं १०:४२ मा सकिएला, अनि अर्को तिथि सुरु हुन्छ। त्यसैले पात्रोमा "द्वितीया १०:४२ सम्म, त्यसपछि तृतीया" जस्तो देखिन्छ। पूजाविधिका लागि सामान्यतया सूर्योदयमा चलिरहेको तिथि नै मुख्य मानिन्छ।
वार: बार
वार भनेको त साधारण बार हो, र यो तपाईंलाई पहिल्यैदेखि थाहा छ। आइतबार आदित्यवार, सोमबार सोमवार, यसैगरी शनिवारसम्म। प्रत्येक वार एउटा ग्रहसँग जोडिएको हुन्छ, त्यसैले केही दिन निश्चित देवतासँग जोडिएका छन्, जस्तै मंगलबार र शनिबार हनुमान र शनिसँग।
नक्षत्र: चन्द्रको स्थान
नक्षत्रले अहिले चन्द्रमा २७ नक्षत्रमध्ये कुनमा छ भन्ने देखाउँछ। चन्द्रलाई आकाश घुम्न करिब २७.३ दिन लाग्छ, त्यसैले यसले दिनमा झन्डै एउटा नक्षत्र पार गर्छ। तपाईंको जन्म नक्षत्र भनेको जन्मँदा चन्द्र रहेको नक्षत्र हो, र यो नामकरण, विवाह मिलान र साइतमा केन्द्रीय हुन्छ।
तिथिजस्तै, चलिरहेको नक्षत्र पनि मध्यरातमा होइन, घडीको निश्चित समयमा बदलिन्छ। सबै नक्षत्र, तिनका अधिष्ठाता देवता र चिह्नसहित हाम्रो पूर्ण लेख २७ नक्षत्रको सूची र तिनको अर्थ मा छन्।
योग र करण: सहायक दुई
योग र करण भने धेरैजसो सुरुवातीले छोड्ने अंग हुन्, र त्यो ठिकै हो। योग सूर्य र चन्द्रको संयुक्त देशान्तरबाट निस्किने मान हो; यी पनि २७ छन्, र केही (जस्तै व्यतीपात र वैधृति) महत्त्वपूर्ण कामका लागि अशुभ मानिन्छन्। करण तिथिको आधा हो, त्यसैले एक चान्द्र दिनमा दुई करण बित्छन्। पुजारीले सटीक मुहूर्त निकाल्दा दुवै प्रयोग गर्छन्, तर दैनिक पढाइका लागि यी सूक्ष्म विवरण मात्र हुन्।
| अंग | के नाप्छ | कति | दैनिक प्रयोग |
|---|---|---|---|
| तिथि | चान्द्र दिन (चन्द्र कला) | महिनामा ३० | पर्व, व्रत, पूर्णिमा-औंसी |
| वार | बार | ७ | ग्रह र देवता सम्बन्ध |
| नक्षत्र | चन्द्रको स्थान | २७ | जन्म तारा, नामकरण, विवाह |
| योग | सूर्य-चन्द्र कोण | २७ | केही अशुभ बेलाको संकेत |
| करण | तिथिको आधा | ११ दोहोरिने | मुहूर्त सूक्ष्म मिलाउने |
पञ्चाङ्गमा राहु काल कसरी पढ्ने?
राहु काल भनेको दिनको करिब ९० मिनेटको त्यो समय हो, जसलाई परम्पराले कुनै नयाँ महत्त्वपूर्ण काम सुरु गर्न अशुभ मान्छ: यात्रा, किनमेल, कागजमा सही, वा पूजाविधि। यो दण्डको समय होइन; नयाँ सुरुवातका लागि मात्र यसलाई पन्छाइन्छ। चलिरहेका काम र आपत्कालमा असर पर्दैन, र यो समय हरेक बार फरक घडीमा पर्छ।
यसको समय त्यस दिनको सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्मको अवधिलाई आठ बराबर भागमा बाँडेर निकालिन्छ। प्रत्येक वारले तीमध्ये एउटा भागलाई आफ्नो राहु काल मान्छ, र आइतबारको भाग सोमबारको भन्दा फरक हुन्छ। दिनको उज्यालो ऋतुअनुसार बदलिने भएकाले सटीक मिनेट वर्षभरि सर्छ, त्यसैले निश्चित समय घोक्नुभन्दा तपाईंको स्थानका लागि पात्रोले निकालेको मान हेर्नुहोस्।
वारैपिच्छेको पूरा विवरण र पछाडिको सरल गणित जान्न हाम्रो छुट्टै लेख राहु काल भनेको के हो र यसको समय कसरी गणना गरिन्छ हेर्नुहोस्। एउटा सजिलो सुझाव: साँच्चै महत्त्वपूर्ण काम अघि मात्र यो हेर्नुहोस्, र यसलाई पूरै दिन चलाउन नदिनुहोस्।
सूर्योदय र सूर्यास्त किन महत्त्वपूर्ण छन्?
सूर्योदय र सूर्यास्त पूरै पञ्चाङ्गको मेरुदण्ड हुन्, किनकि परम्परागत दिन मध्यरातबाट होइन, सूर्योदयबाट सुरु हुन्छ। धेरै विधि-नियम सूर्योदयमा कुन तिथि वा नक्षत्र चलिरहेको छ भन्नेमा निर्भर हुन्छन्, र राहु काल, गुलिक काल अनि शुभ अभिजित मुहूर्त सबै यही सूर्योदय-सूर्यास्त अवधिबाट नापिन्छन्।
यसैकारण पञ्चाङ्ग स्थानीय हुनुपर्छ। काठमाडौंको सूर्योदय विराटनगर वा सिड्नीजस्तो प्रवासी सहरको भन्दा फरक हुन्छ, त्यसैले एउटै मितिले स्थानअनुसार अलि फरक समय बोक्न सक्छ। राम्रो एपले तपाईंको वास्तविक स्थानका लागि सूर्योदय र सूर्यास्त गणना गरेर यो समस्या हल गर्छ। अभिजित मुहूर्त, अर्थात् मध्यान्ह वरिपरिको छोटो शुभ समय, कुनै निश्चित साइत नहुँदा प्रयोग गर्न सकिने उपयोगी विकल्प हो।
पञ्चाङ्गलाई दैनिक जीवनमा कसरी प्रयोग गर्ने?
दैनिक जीवनका लागि तीनवटा कुरा हेरे पुग्छ: पर्व र व्रतका लागि तिथि, महत्त्वपूर्ण काम अघि वार र राहु काल, अनि पूजाविधि वा नामकरण भए नक्षत्र। बाँकी सबै ऐच्छिक विवरण हुन्, जुन पुजारीले सटीक मुहूर्त निकाल्न प्रयोग गर्छन्, सुरुवातीले हेर्नैपर्ने होइन।
यो हल्का राख्ने एउटा व्यावहारिक तरिका यस्तो छ:
तिथि हेर्नुहोस् जब आज एकादशी, पूर्णिमा, औंसी वा पर्व हो कि भनेर जान्न चाहनुहुन्छ। यो दिनको बीचमै बदलिन सक्छ भन्ने नबिर्सनुहोस्।
राहु काल हेर्नुहोस् कुनै अर्थपूर्ण सुरुवात अघि मात्र, जस्तै यात्रा, ठूलो किनमेल वा सही गर्नुअघि। दैनिक सामान्य काममा छोड्नुहोस्।
नक्षत्र टिप्नुहोस् जब नामकरण, पास्नी वा अन्य संस्कार नजिकिँदै छ, किनकि यी प्रायः सही तारामा निर्भर हुन्छन्।
सूर्योदय र अभिजित मुहूर्त प्रयोग गर्नुहोस् कुनै निश्चित शुभ समय नछानेका बेला सुरक्षित विकल्पका रूपमा।
पञ्चाङ्ग अरू दुई दैनिक पढाइसँग स्वाभाविक रूपमा मिल्छ। तपाईंको दैनिक राशिफल ले तपाईंको राशिका लागि ग्रहचाल व्याख्या गर्छ, भने पञ्चाङ्गले दिनको कच्चा खगोलीय अवस्था दिन्छ। तपाईं हरेक बिहान दुवै सँगै खोल्न सक्नुहुन्छ। यी सबै आफैं खोज्न मन छैन भने नेपाली क्यालेन्डर एपका सुविधाहरू ले आजको पञ्चाङ्ग, राहु काल र स्थानीय सूर्योदय स्वतः गणना गर्छन्, र तपाईं यसलाई नेपाली पात्रो होमपेज बाट प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
तिथि दिनको बीचमै किन बदलिन्छ?
किनकि तिथिले सूर्यको तुलनामा चन्द्रको गति नाप्छ, र त्यो गति असमान हुन्छ, त्यसैले एउटा तिथि २४ घण्टाभन्दा छोटो वा लामो हुन सक्छ। यो मध्यरातमा होइन, घडीको निश्चित समयमा सकिन्छ। धेरै पूजाविधिका लागि सूर्योदयमा चलिरहेको तिथि नै गनिन्छ।
सुरुवातीले योग र करण बुझ्नैपर्छ?
पर्दैन। योग र करण सहायक अंग हुन्, जुन पुजारीले सटीक मुहूर्त मिलाउन प्रयोग गर्छन्। दैनिक पढाइका लागि तपाईं तिथि, वार र नक्षत्रमा मात्र ध्यान दिए पुग्छ। योग त्यतिबेला मात्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ जब व्यतीपातजस्तो विरलै अशुभ योग तपाईंले केही योजना बनाएको दिन पर्छ।
राहु काल हरेक दिन उही समयमा पर्छ?
पर्दैन। राहु काल हरेक वारमा उज्यालोको फरक भागमा पर्छ, र दिनको उज्यालो ऋतुअनुसार बदलिने भएकाले सटीक मिनेट वर्षभरि सर्छ। निश्चित घोकेको समयमा भर पर्नुभन्दा तपाईंको स्थान र मितिका लागि पञ्चाङ्गले निकालेको मान सधैं हेर्नुहोस्।
मेरो पञ्चाङ्ग अर्को सहरको भन्दा किन फरक हुन्छ?
पञ्चाङ्ग स्थानीय हुन्छ किनकि परम्परागत दिन सूर्योदयबाट सुरु हुन्छ, र सूर्योदय फरक-फरक ठाउँमा फरक घडीमा हुन्छ। तिथि र नक्षत्र बदलिने समय, राहु काल अनि मुहूर्त सबै तपाईंको स्थानीय सूर्योदय-सूर्यास्तमा अड्किएका हुन्छन्, त्यसैले फरक स्थानले स्वाभाविक रूपमा अलि फरक समय दिन्छ।