आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने: सुरुवातीहरूका लागि

आजको पञ्चाङ्गमा दिनका पाँचवटा कुरा लेखिएका हुन्छन्: तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण। त्यससँगै सूर्योदय, सूर्यास्त र राहु कालको समय पनि हुन्छ। दैनिक कामका लागि तीनवटा कुरा हेरे पुग्छ: पर्व र व्रतका लागि तिथि, महत्त्वपूर्ण काम सुरु गर्नुअघि राहु काल, र पूजा वा नामकरण छ भने नक्षत्र।

यो लेखमा पञ्चाङ्गको हरेक भागले के देखाउँछ, त्यसको छेउमा लेखिएको समय कसरी पढ्ने, र बिहान पञ्चाङ्ग हेर्ने सजिलो तरिका बताइएको छ। हरेक मानको छेउमा त्यो सकिने समय लेखिएको हुन्छ, र त्यो समयपछि अर्को मान सुरु हुन्छ।

पञ्चाङ्गको सिद्धान्त बुझ्न पञ्चाङ्ग भनेको के हो र यसका पाँच अंग कसरी मिल्छन् पढ्नुहोस्। यहाँ व्यवहारमा कसरी हेर्ने भन्ने कुरा मात्र छ।

पञ्चाङ्ग भन्नाले के बुझिन्छ?

पञ्चाङ्ग शब्द संस्कृतको पञ्च (पाँच) र अङ्ग (भाग) मिलेर बनेको हो, अर्थात् "पाँच अंग"। ती पाँच अंग हुन्: तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण। यिनले कुनै दिन सूर्य र चन्द्रमा कहाँ छन् भन्ने देखाउँछन्। त्यसैले हरेक बिहान यी मान अलिअलि फरक हुन्छन्।

सूर्यले दिन र वार तय गर्छ। चन्द्रमा छिटो घुम्छ, त्यसैले तिथि र नक्षत्रजस्ता चन्द्रमासँग जोडिएका मान छिटो बदलिन्छन्। चन्द्रमाको गति सधैं एउटै हुँदैन, त्यसैले एउटा तिथि वा नक्षत्र २४ घण्टाभन्दा छोटो वा लामो हुन सक्छ। सुरुमा बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा यही हो: पञ्चाङ्गका मान मध्यरातमा होइन, लेखिएको समयमा बदलिन्छन्।

पञ्चाङ्गका पाँच अंग के-के हुन्?

पाँच अंग हुन्: तिथि (चान्द्र दिन), वार (बार), नक्षत्र (चन्द्रमा रहेको तारामण्डल), योग (सूर्य र चन्द्रमाको स्थितिबाट निकालिने मान) र करण (तिथिको आधा भाग)। पूरा पञ्चाङ्गमा अहिले चलिरहेको मान र त्यो अर्कोमा बदलिने समय दुवै लेखिएको हुन्छ।

तिथि: चान्द्र दिन

तिथि सबैभन्दा बढी हेरिने अंग हो। यसले एक चान्द्र महिनामा चन्द्रमाको कलालाई ३० भागमा बाँड्छ: शुक्ल पक्ष (जून बढ्दै जाने) मा १५ र कृष्ण पक्ष (जून घट्दै जाने) मा १५। पर्व र व्रत बारअनुसार होइन, तिथिअनुसार पर्छन्। एकादशी, पूर्णिमा र औंसी सबै तिथि हुन्।

एउटा तिथि प्रायः पूरै एक दिन हुँदैन। जस्तै, कुनै तिथि भोलिपल्ट बिहान १०:४२ मा सकिन सक्छ, अनि त्यसपछि अर्को तिथि सुरु हुन्छ। त्यसैले पात्रोमा "द्वितीया १०:४२ सम्म, त्यसपछि तृतीया" जस्तो लेखिन्छ। पूजाका लागि प्रायः सूर्योदयको बेला चलिरहेको तिथिलाई त्यस दिनको तिथि मानिन्छ।

वार: बार

वार भनेको बार हो। आइतबार आदित्यवार, सोमबार सोमवार, यसरी नै शनिबार शनिवारसम्म। हरेक वार एउटा ग्रहसँग जोडिएको हुन्छ, र केही बार केही देवतासँग जोडिएका छन्। जस्तै, मंगलबार र शनिबार हनुमान र शनिको पूजा गरिन्छ।

नक्षत्र: चन्द्रमा कहाँ छ

नक्षत्रले चन्द्रमा अहिले २७ नक्षत्रमध्ये कुनमा छ भनेर देखाउँछ। चन्द्रमालाई आकाशको एक फन्को लगाउन करिब २७.३ दिन लाग्छ, त्यसैले ऊ दिनमा झन्डै एउटा नक्षत्र पार गर्छ। जन्मँदा चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा थियो, त्यो तपाईंको जन्म नक्षत्र हो। नामकरण, विवाहको चिना मिलाउने र साइत हेर्ने काममा जन्म नक्षत्र चाहिन्छ।

तिथिजस्तै नक्षत्र पनि मध्यरातमा होइन, लेखिएको समयमा बदलिन्छ। हरेक नक्षत्रको देवता र चिह्न २७ नक्षत्रको सूची र तिनको अर्थ मा छ।

योग र करण

सुरुमा योग र करण नहेरे पनि हुन्छ। योग सूर्य र चन्द्रमाको देशान्तर जोडेर निकालिन्छ। योग २७ वटा छन्, र तीमध्ये व्यतीपात र वैधृतिजस्ता केही योग ठूलो काम सुरु गर्न अशुभ मानिन्छन्। करण तिथिको आधा हो, त्यसैले एक तिथिमा दुईवटा करण पर्छन्। पुरोहितले ठ्याक्कै मुहूर्त निकाल्दा यी दुवै हेर्छन्। दैनिक रूपमा हेर्दा यी थप विवरण मात्र हुन्।

पञ्चाङ्गमा राहु काल कसरी पढ्ने?

राहु काल दिनको करिब ९० मिनेटको समय हो। परम्पराअनुसार यो समयमा नयाँ महत्त्वपूर्ण काम सुरु गरिँदैन: यात्रा, किनमेल, कागजमा सही वा पूजा। पहिल्यै सुरु भइसकेको काम र आपत्कालीन काममा यसले फरक पार्दैन। राहु काल हरेक बार फरक समयमा पर्छ।

राहु काल निकाल्न सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्मको समयलाई आठ बराबर भागमा बाँडिन्छ। हरेक बारको राहु काल तीमध्ये एउटा भागमा पर्छ, त्यसैले आइतबार र सोमबारको राहु काल फरक समयमा हुन्छ। ऋतुअनुसार दिनको लम्बाइ घटबढ हुने भएकाले राहु कालको मिनेट पनि वर्षभरि सर्छ। एउटै समय घोक्नुको सट्टा आफ्नो ठाउँ र मितिका लागि पञ्चाङ्गमा देखाइएको समय हेर्नुहोस्।

हरेक बारको राहु काल र यसको हिसाब राहु काल भनेको के हो र यसको समय कसरी गणना गरिन्छ मा छ। व्यवहारमा, यात्रामा निस्कनु वा सम्झौतामा सही गर्नुजस्ता महत्त्वपूर्ण काम अघि मात्र राहु काल हेरे पुग्छ।

सूर्योदय र सूर्यास्त किन महत्त्वपूर्ण छन्?

पञ्चाङ्गमा दिन मध्यरातबाट होइन, सूर्योदयबाट सुरु हुन्छ। धेरै पूजाका नियम सूर्योदयमा कुन तिथि वा नक्षत्र चलिरहेको छ भन्नेमा भर पर्छन्। राहु काल, गुलिक काल र शुभ अभिजित मुहूर्त सबै सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्मको समयबाट निकालिन्छन्।

सूर्योदयमा आधारित समय ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। कतिगतेको दैनिक पञ्चाङ्गले काठमाडौंको समय देखाउँछ, फोन रहेको सहरको होइन। अभिजित मध्यान्हतिरको परम्परागत समय हो; हरेक कर्मका लागि एउटै सिफारिस होइन। कर्म गर्ने ठाउँ र समय छुट्टै पक्का गर्नुहोस्।

पञ्चाङ्गलाई दैनिक जीवनमा कसरी प्रयोग गर्ने?

दैनिक जीवनमा तीनवटा कुरा हेरे पुग्छ: पर्व र व्रतका लागि तिथि, महत्त्वपूर्ण काम सुरु गर्नुअघि बार र राहु काल, अनि पूजा वा नामकरण छ भने नक्षत्र। बाँकी मान पुरोहितले ठ्याक्कै मुहूर्त निकाल्न प्रयोग गर्छन्। सुरुमा ती हेर्नै पर्दैन।

बिहान पञ्चाङ्ग हेर्ने सजिलो तरिका:

• तिथि हेर्नुहोस्, आज एकादशी, पूर्णिमा, औंसी वा कुनै पर्व हो कि भनेर। तिथि सकिने समय पनि हेर्नुहोस्, किनकि दिनको बीचमै तिथि बदलिन सक्छ।

• राहु काल हेर्नुहोस्, यात्रा, ठूलो किनमेल वा सही गर्नेजस्ता महत्त्वपूर्ण काम सुरु गर्नुअघि मात्र। दैनिक सामान्य काममा हेर्नु पर्दैन।

• नक्षत्र हेर्नुहोस्, नामकरण, पास्नी वा अरू संस्कार आउँदै छ भने, किनकि यी प्रायः नक्षत्र हेरेर गरिन्छन्।

• कुनै कर्मका लागि स्थानीय सूर्योदय, परिवारको विधि र कर्म गराउने व्यक्तिसँग तय भएको समय पक्का गर्नुहोस्। दैनिक पञ्चाङ्गले मात्र व्यक्तिगत साइत छान्दैन।

धेरैले पञ्चाङ्गसँगै दैनिक राशिफल पनि हेर्छन्। राशिफलले ग्रहको स्थितिका आधारमा तपाईंको राशिको फल बताउँछ, र पञ्चाङ्गले त्यस दिनको सूर्य र चन्द्रमाको मान देखाउँछ। नेपाली क्यालेन्डर एप ले तपाईंको ठाउँका लागि आजको पञ्चाङ्ग, राहु काल र सूर्योदय आफैं निकाल्छ। यही जानकारी कतिगते होमपेज मा पनि छ।

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू

तिथि दिनको बीचमै किन बदलिन्छ?

तिथिले सूर्यको तुलनामा चन्द्रमा कति घुम्यो भनेर नाप्छ, र चन्द्रमाको गति सधैं उस्तै हुँदैन। त्यसैले एउटा तिथि २४ घण्टाभन्दा छोटो वा लामो हुन्छ, र मध्यरातमा होइन, निश्चित समयमा सकिन्छ। धेरै पूजाका लागि सूर्योदयमा चलिरहेको तिथि गनिन्छ।

सुरुमा योग र करण बुझ्नैपर्छ?

पर्दैन। योग र करण पुरोहितले ठ्याक्कै मुहूर्त निकाल्न प्रयोग गर्छन्। दैनिक रूपमा तिथि, बार र नक्षत्र हेरे पुग्छ। व्यतीपातजस्तो अशुभ योग तपाईंले कुनै ठूलो काम राखेको दिन पर्‍यो भने मात्र योग हेर्नुपर्छ।

राहु काल हरेक दिन उही समयमा पर्छ?

पर्दैन। राहु काल हरेक बार दिनको फरक भागमा पर्छ। ऋतुअनुसार दिनको लम्बाइ पनि फरक हुने भएकाले यसको मिनेट वर्षभरि सर्छ। आफ्नो ठाउँ र मितिका लागि पञ्चाङ्गमा देखाइएको समय हेर्नुहोस्।

मेरो पञ्चाङ्ग अर्को सहरको भन्दा किन फरक हुन्छ?

पञ्चाङ्गमा दिन सूर्योदयबाट सुरु हुन्छ, र फरक ठाउँमा सूर्योदय फरक समयमा हुन्छ। तिथि र नक्षत्र जताततै एकै क्षणमा बदलिन्छन्, तर तपाईंको सूर्योदयमा कुन तिथि चलिरहेको छ भन्ने ठाउँअनुसार फरक पर्छ। राहु काल र मुहूर्त पनि स्थानीय सूर्योदय र सूर्यास्तबाट निकालिन्छन्। त्यसैले अर्को सहरमा समय अलि फरक हुन्छ।

कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्

• आजको पञ्चाङ्ग

• शुभ साइत र मुहूर्त

• दैनिक राशिफल