२७ नक्षत्र: पूर्ण सूची र तिनको अर्थ

जम्मा २७ नक्षत्र हुन्छन्, अश्विनीदेखि रेवतीसम्म। नक्षत्र भनेको कुनै बेला चन्द्रमा रहेको तारा वा चन्द्रभवन हो। हरेक नक्षत्रले आकाशको १३ डिग्री २० मिनेट भाग ओगट्छ र हरेकको एउटा अधिपति ग्रह हुन्छ। वैदिक ज्योतिषमा मानिसको स्वभाव र समय हेर्दा राशिसँगै नक्षत्र पनि हेरिन्छ, र धेरैजसो राशिभन्दा नक्षत्रले बढी कुरा बताउँछ भनिन्छ।

नेपाली पञ्चाङ्ग र कुण्डली दुवैमा नक्षत्र लेखिएको हुन्छ। जन्म नक्षत्रले परम्परागत नामको पहिलो अक्षर तय गर्छ, र विवाह, यात्रा तथा संस्कारको शुभ मिति छान्दा पनि नक्षत्र हेरिन्छ। यस लेखमा २७ वटै नक्षत्रको अधिपति ग्रह र छोटो स्वभावसहितको सूची, पाद र यसको प्रयोग छ।

नक्षत्र भनेको के हो?

चन्द्रमाले राशिचक्रमा एक महिनामा घुम्ने बाटोलाई २७ बराबर भागमा बाँड्दा एउटा भागलाई नक्षत्र भनिन्छ। ३६० डिग्रीको आकाशवृत्तमा हरेक नक्षत्र १३ डिग्री २० मिनेटको हुन्छ, त्यसैले चन्द्रमाले करिब एक दिनमा एउटा नक्षत्र पार गर्छ। जन्मेको बेला चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा हुन्छ, त्यसलाई जन्म नक्षत्र भनिन्छ।

संस्कृतमा नक्षत्रको अर्थ "नष्ट नहुने", अर्थात् स्थिर तारा भनेर बुझिन्छ। १२ राशिले आकाशलाई ३०-३० डिग्रीमा बाँड्छ भने २७ नक्षत्रले अझ सानो भागमा बाँड्छ। हरेक नक्षत्रको एउटा अधिपति ग्रह, अधिष्ठाता देवता, चिन्ह र स्वभाव हुन्छ। पञ्चाङ्गमा नक्षत्र कहाँ लेखिन्छ भनेर आजको पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने लेखमा हेर्न सक्नुहुन्छ।

२७ नक्षत्र र तिनका अधिपति ग्रह कुन-कुन हुन्?

२७ नक्षत्र एउटा तोकिएको क्रममा आउँछन्: मेषको सुरुमा अश्विनी र मीनको अन्त्यमा रेवती। अधिपति ग्रह नौ ग्रहको क्रममा दोहोरिन्छन्: केतु, शुक्र, सूर्य, चन्द्र, मंगल, राहु, बृहस्पति, शनि, बुध। यो क्रम तीन पटक आउँछ, त्यसैले हरेक ग्रहले तीन नक्षत्रको अधिपति गर्छ। तलको तालिकामा हरेक नक्षत्रको अधिपति र छोटो स्वभाव छ।

माथि लेखिएका स्वभाव मोटामोटी मात्र हुन्। पूरा फलादेश हेर्दा नक्षत्रसँगै राशि र ग्रहको स्थिति पनि हेरिन्छ। राशिसँग तुलना गर्न १२ राशि र तिनका स्वभाव हेर्नुहोस्।

नक्षत्रका ४ पाद के हुन्?

हरेक नक्षत्रलाई चार बराबर भागमा बाँडिन्छ, जसलाई पाद भनिन्छ। एउटा पाद ३ डिग्री २० मिनेटको हुन्छ। २७ नक्षत्रमा ४-४ पाद गर्दा जम्मा १०८ पाद हुन्छन्, जुन मालाको दानाको संख्या पनि हो। पादले चन्द्रमाको स्थिति अझ ठ्याक्कै देखाउँछ र हरेक पादलाई एउटा नवांश राशिसँग जोड्छ।

पाद किन महत्त्वपूर्ण हुन्छन्

पादले जन्म नक्षत्रलाई अझ सानो भागमा छुट्याउँछ। एउटै दिन एउटै नक्षत्रमा जन्मेका दुई जनाको पाद फरक हुन सक्छ। त्यसो भए उनीहरूको नामको अक्षर फरक हुन्छ र स्वभाव पनि अलिकति फरक मानिन्छ। ज्योतिषीले बच्चाको नामको पहिलो अक्षर तोक्न र कुण्डली मिलान गर्दा पाद हेर्छन्।

पाद र १०८ को सम्बन्ध

२७ नक्षत्रमा ४-४ पाद हुने भएकाले आकाशवृत्तमा जम्मा १०८ पाद हुन्छन्। हिन्दू र बौद्ध अभ्यासमा १०८ संख्या बारम्बार आउनुको एउटा कारण यही हो: मालाको दाना, १०८ पटक जप र मन्दिरको गणनामा। हरेक पाद १२ नवांश राशिमध्ये एउटासँग मिल्छ। यसरी कुण्डलीमा राशिमाथि नक्षत्रको विवरण थपिन्छ।

नक्षत्र नामकरण र मुहूर्तमा कसरी प्रयोग हुन्छ?

नेपाली घरमा नक्षत्र दुई काममा बढी हेरिन्छ: नाम राख्न र शुभ समय छान्न। जन्म नक्षत्र र त्यसको पादले बच्चाको औपचारिक नाम कुन अक्षरबाट सुरु गर्ने भनेर बताउँछ। कुनै काम गर्दा त्यस दिनको नक्षत्र मुहूर्त छान्ने मुख्य आधारमध्ये एक हो।

नक्षत्रअनुसार नामकरण

हरेक नक्षत्रको हरेक पादको एउटा संस्कृत अक्षर तोकिएको हुन्छ, र बच्चाको औपचारिक नाम त्यही अक्षरबाट सुरु गरिन्छ। उदाहरणका लागि, अश्विनीका चार पादका अक्षर चु, चे, चो र ला हुन्। घरमा बोलाउने नाम फरक भए पनि धेरै परिवारले पूजा र संस्कारका लागि यही राशि नाम राख्छन्।

मुहूर्त र पञ्चाङ्गमा नक्षत्र

मुहूर्तमा नक्षत्रहरूलाई स्वभावअनुसार समूहमा राखिन्छ, जस्तै स्थिर, तीक्ष्ण, चर, मृदु। हरेक समूह केही खास कामका लागि उपयुक्त मानिन्छ। पुष्य नक्षत्र जुनसुकै नयाँ काम सुरु गर्न राम्रो मानिन्छ, तर केही नक्षत्रमा यात्रा वा विवाह गरिँदैन। दिनको नक्षत्र पञ्चाङ्गका पाँच अङ्गमध्ये एक हो, तिथि, वार, योग र करणसँगै। थप जानकारीका लागि पञ्चाङ्गको तिथि, नक्षत्र, योग र करण हेर्नुहोस्। दैनिक राशिफल निकाल्दा पनि चन्द्रमाको नक्षत्र हेरिन्छ। आजको नक्षत्र र त्यो सकिने समय कतिगते होम पेज र आजको पञ्चाङ्ग मा हेर्न सक्नुहुन्छ।

जन्म नक्षत्र र आजको नक्षत्र

आजको पञ्चाङ्गमा देखिने नक्षत्र त्यस समयमा चन्द्रमा रहेको खण्ड हो। जन्म नक्षत्र जन्मँदाको चन्द्रमाबाट निकालिन्छ र दिनैपिच्छे फेरिँदैन। सूचीमा दिइएका स्वभावसम्बन्धी अर्थ परम्परागत व्याख्या हुन्, व्यक्तिको चरित्र वा भविष्य मापन गर्ने तथ्य होइनन्।

कतिगतेमा थप हेर्नुहोस्

• आजको पञ्चाङ्ग
• दैनिक राशिफल
• शुभ साइत र मुहूर्त

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नक्षत्र २७ हुन् कि २८?

नेपाली र भारतीय पञ्चाङ्गमा प्रयोग हुने प्रणालीमा २७ नक्षत्र हुन्छन्, हरेक १३ डिग्री २० मिनेटको। पुरानो परम्परामा उत्तराषाढा र श्रवणको बीचमा २८औँ नक्षत्र अभिजित पनि गनिन्छ। तर अहिलेका धेरैजसो पञ्चाङ्ग र कुण्डलीमा गणना र नामकरणका लागि २७ नक्षत्र नै प्रयोग हुन्छन्।

मेरो जन्म नक्षत्र कसरी पत्ता लगाउने?

जन्मेको ठ्याक्कै समय र ठाउँमा चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा थियो, त्यही तपाईंको जन्म नक्षत्र हो। यो पश्चिमी सूर्य राशिबाट थाहा पाउन सकिँदैन। यसका लागि सही जन्म समय र पञ्चाङ्ग वा ज्योतिष गणना चाहिन्छ। कुण्डली, वा नेपाली क्यालेन्डर एपको कुण्डली फिचरले जन्म नक्षत्र र पाद देखाउँछ।

कुन नक्षत्र सबैभन्दा शुभ मानिन्छ?

शनि अधिपति भएको पुष्य नक्षत्र नयाँ काम सुरु गर्न, किनमेल गर्न र धेरैजसो संस्कारका लागि सबैभन्दा शुभ मानिन्छ। तर धेरै परम्परामा विवाहका लागि पुष्य नक्षत्र टारिन्छ। कुनै समय शुभ हो कि होइन भन्ने कुरा पूरा मुहूर्तमा भर पर्छ: नक्षत्रसँगै तिथि, योग, वार र कुण्डली।

के मेरो नक्षत्रले नाम तय गर्छ?

परम्परागत रूपमा, हो। जन्म नक्षत्रको पादले एउटा संस्कृत अक्षर दिन्छ र औपचारिक नाम त्यही अक्षरबाट सुरु हुन्छ। धेरै परिवारले संस्कारका लागि यो राशि नाम राख्छन् र दैनिक प्रयोगमा अर्कै नाम चलाउँछन्। यो चलन हो, कानुनी नियम होइन, त्यसैले परिवार र ठाउँअनुसार फरक पर्छ।