१२ राशि: स्वभाव र विशेषता
वैदिक ज्योतिषमा राशि भनेको आकाशलाई बाह्र बराबर भागमा बाँडेर बनाइएको एउटा भाग हो। सूर्य देखिने मार्ग (राशिचक्र) लाई ३० डिग्रीका बाह्र खण्डमा बाँडिएको हुन्छ, र यिनै बाह्र राशि मेष (Aries) देखि मीन (Pisces) सम्म नेपाली तथा हिन्दू राशिफलको आधार बन्छन्।
हरेक राशिसँग एउटा स्वामी ग्रह, एउटा तत्त्व र केही स्वभावका विशेषता जोडिएका हुन्छन्, जसलाई ज्योतिषीहरूले मानिसको प्रवृत्ति बुझाउन प्रयोग गर्छन्। नेपाली ज्योतिषमा प्रायः चन्द्र राशि, अर्थात् जन्मका बेला चन्द्रमा रहेको राशि नै मुख्य मानिन्छ, पश्चिमी राशिफलमा चलेको सूर्य राशि होइन।
यो लेखमा हामी बाह्रै राशिलाई अङ्ग्रेजी नाम, स्वामी ग्रह र तत्त्वसहित सूचीबद्ध गर्छौं, अनि हरेक राशिको स्वभाव छोटकरीमा बुझाउँछौं।
१२ राशि क्रमैसँग कुन कुन हुन्?
बाह्र राशि मेषबाट सुरु भएर मीनमा टुङ्गिने निश्चित क्रममा रहन्छन्, जुन सिद्ध राशिचक्रका बाह्र नक्षत्र-समूहसँग मिल्छ। हरेक राशि ठ्याक्कै ३० डिग्रीको हुन्छ, र हरेकलाई एक-एक ग्रहले शासन गर्छ — सूर्य र चन्द्रले भने एक-एक राशि मात्र।
| क्र.सं. | राशि | अङ्ग्रेजी नाम | चिन्ह | स्वामी ग्रह | तत्त्व |
|---|---|---|---|---|---|
| १ | मेष | Aries | भेडा | मंगल | अग्नि |
| २ | वृष | Taurus | साँढे | शुक्र | पृथ्वी |
| ३ | मिथुन | Gemini | जुम्ल्याहा | बुध | वायु |
| ४ | कर्कट | Cancer | गँगटो | चन्द्र | जल |
| ५ | सिंह | Leo | सिंह | सूर्य | अग्नि |
| ६ | कन्या | Virgo | कन्या | बुध | पृथ्वी |
| ७ | तुला | Libra | तराजु | शुक्र | वायु |
| ८ | वृश्चिक | Scorpio | बिच्छी | मंगल | जल |
| ९ | धनु | Sagittarius | धनुर्धारी | बृहस्पति (गुरु) | अग्नि |
| १० | मकर | Capricorn | मकर | शनि | पृथ्वी |
| ११ | कुम्भ | Aquarius | घडा बोक्ने | शनि | वायु |
| १२ | मीन | Pisces | माछा | बृहस्पति (गुरु) | जल |
ध्यान दिनुहोस्, चारवटा तत्त्व — अग्नि, पृथ्वी, वायु र जल — राशिचक्रभर तीन-तीन पटक दोहोरिन्छन्। एउटै तत्त्व बाँड्ने राशिको स्वभाव मिल्दोजुल्दो मानिन्छ भने स्वामी ग्रहले आफ्नै रङ थप्छ। आफ्नो राशि थाहा पाउन सामान्यतया जन्ममिति, समय र स्थान चाहिन्छ, जसले जन्मकुण्डली र कुण्डली मिलान को आधार दिन्छ।
हरेक राशिसँग कस्ता स्वभाव जोडिन्छन्?
हरेक राशिसँग त्यसको तत्त्व र स्वामी ग्रहबाट आउने एक प्रकारका गुण जोडिएका हुन्छन्। यी विवरण परम्परागत हुन् र स्वभावको मोटामोटी झलक मात्र दिन्छन्, कुनै कडा नियम होइनन्। वास्तविक स्वभाव पूरै कुण्डली, हुर्काइ र आफ्नै रोजाइमा भर पर्छ। तल बाह्रै राशिका मुख्य विशेषता छन्।
मेष र वृष
मेष, मंगलले शासन गर्ने अग्नि तत्त्वको राशि, साहसी, ऊर्जावान् र छिटो काम सुरु गर्ने मानिन्छ — प्रतिस्पर्धी र अगुवाइ गर्ने स्वभावसँगै कहिलेकाहीँ हतारिने। वृष, शुक्रद्वारा शासित पृथ्वी तत्त्वको राशि, स्थिर, धैर्यवान् र सुख-सुविधा रुचाउने हुन्छ; वफादार तर एकपटक निर्णय गरेपछि अडिग।
मिथुन र कर्कट
मिथुन, बुधले शासन गर्ने वायु तत्त्वको राशि, जिज्ञासु, कुराकानीमा निपुण र सजिलै ढल्ने स्वभावको हुन्छ — विविधता मन पराउँछ, कहिलेकाहीँ अस्थिर पनि देखिन्छ। कर्कट, चन्द्रद्वारा शासित जल तत्त्वको राशि, भावुक, मायालु र घर-परिवारप्रति गहिरो लगाव राख्ने, संवेदनशील र आफन्तप्रति रक्षात्मक हुन्छ।
सिंह र कन्या
सिंह, सूर्यले शासन गर्ने राशि, आत्मविश्वासी, न्यानो र स्वाभाविक रूपमा नेतृत्व तथा सम्मानतर्फ ढल्ने — उदार तर अभिमानी। कन्या, बुधद्वारा शासित पृथ्वी तत्त्वको राशि, विश्लेषक, व्यावहारिक र सूक्ष्म कुरामा ध्यान दिने हुन्छ; सेवा, स्वास्थ्य र व्यवस्था रुचाउँछ, कहिलेकाहीँ आफू र अरूप्रति बढी आलोचक।
तुला र वृश्चिक
तुला, शुक्रद्वारा शासित वायु तत्त्वको राशि, सन्तुलन, मेलमिलाप र न्याय खोज्छ, सामाजिक रूपमा सुशील हुन्छ तर निर्णय गर्न अलमलिन सक्छ। वृश्चिक, मंगलले शासन गर्ने जल तत्त्वको राशि, तीव्र, भावुक र दृढ इच्छाशक्ति भएको — गहिरो अनुभूति गर्ने, अत्यन्त वफादार तर गल्ती बिर्सन ढिलो गर्ने स्वभावको हुन्छ।
धनु र मकर
धनु, बृहस्पतिले शासन गर्ने अग्नि तत्त्वको राशि, आशावादी, दार्शनिक र स्वतन्त्रता रुचाउने — यात्रा, अध्ययन र ठूला विचारतर्फ ढल्ने। मकर, शनिद्वारा शासित पृथ्वी तत्त्वको राशि, अनुशासित, महत्त्वाकांक्षी र धैर्यवान् हुन्छ; कडा मिहिनेत र जिम्मेवारीको भावनाले पाइला-पाइला गरी सफलता निर्माण गर्छ।
कुम्भ र मीन
कुम्भ, शनिले नै शासन गर्ने वायु तत्त्वको राशि, स्वतन्त्र, मानवतावादी र मौलिक हुन्छ — परम्परा भन्दा विचार र समुदायलाई बढी महत्त्व दिन्छ। मीन, बृहस्पतिद्वारा शासित जल तत्त्वको राशि, दयालु, कल्पनाशील र अन्तर्ज्ञानी हुन्छ; भावुक, कला र अध्यात्मतर्फ ढल्ने, कहिलेकाहीँ स्पष्ट सीमा कायम राख्न नसक्ने।
राशि दैनिक ज्योतिषमा कसरी प्रयोग हुन्छ?
नेपाली परम्परामा तपाईंको चन्द्र राशि नै पत्रिका र एपमा पढिने दैनिक, साप्ताहिक र मासिक राशिफलको आधार हो। ज्योतिषीहरूले गोचर ग्रहहरू तपाईंको राशि र वरिपरिका राशिमा कसरी हिँड्छन् भनेर हेरेर आउने दिनहरूका शुभ-अशुभ अवधिको अनुमान गर्छन्।
राशि गहिरो विश्लेषणको पनि आधार बन्छ। यो २७ नक्षत्र सँग जोडिएर चन्द्रमाको ठ्याक्कै स्थान पत्ता लगाउँछ, जुन नामकरण र विस्तृत भविष्यवाणीका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विवाहमा दुवै पक्षको राशि अष्टकूट ३६ गुण मिलान मा प्रयोग हुन्छ, र मंगलको स्थानले मंगल दोष निर्धारण गर्छ। आफ्नो राशिको आजको हाल हेर्न दैनिक राशिफल बाट सुरु गर्नुहोस्, जुन नेपाली क्यालेन्डर एप मा उपलब्ध छ।
नेपाली क्यालेन्डर (Katigate) मा थप हेर्नुहोस्
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
राशि सूर्य राशिमा आधारित हो कि चन्द्र राशिमा?
नेपाली र भारतीय वैदिक ज्योतिषमा राशि भन्नाले प्रायः चन्द्र राशि, अर्थात् जन्मका बेला चन्द्रमा रहेको राशि बुझिन्छ। पश्चिमी राशिफलमा भने सूर्य राशि प्रयोग हुन्छ, त्यसैले एउटै व्यक्तिको दुई प्रणालीमा फरक राशि हुन सक्छ। वैदिक पढाइ मुख्यतया चन्द्र राशिमै आधारित हुन्छ।
आफ्नो राशि कसरी थाहा पाउने?
तपाईंको राशि ठ्याक्कै जन्ममिति, समय र स्थानले निर्धारण गर्छ, जसले राशिचक्रमा चन्द्रमा कहाँ थियो भन्ने तय गर्छ। सजिलो उपाय भनेको यिनै विवरण प्रयोग गरी जन्मकुण्डली बनाउनु हो, ज्योतिषीसँग वा एप मार्फत। नेपालमा धेरैले जन्म-नामको पहिलो अक्षरबाट पनि राशि चिन्छन्।
एउटै राशिका दुई व्यक्तिको स्वभाव उस्तै हुन्छ?
ठ्याक्कै होइन। एउटै राशि हुनुले त्यो राशिको तत्त्व र स्वामी ग्रहसँग जोडिएका मोटामोटी स्वभाव मिल्छन् भन्ने मात्र हो। तर पूरै कुण्डलीमा सूर्य, लग्न, नक्षत्र र सबै ग्रहका स्थान पनि हुन्छन्, त्यसैले एउटै राशिका दुई जनाको स्वभाव, घटनाको समय र जीवनपथ धेरै फरक हुन सक्छ।
विवाहका लागि कुन राशि बढी मिल्छ?
वैदिक ज्योतिषले कुनै निश्चित जोडीलाई उत्तम भनेर तोक्दैन; बरु अष्टकूट कुण्डली मिलानले दुवै कुण्डलीलाई आठ कूटमा ३६ गुणसम्म जाँचेर मिलान गर्छ। तत्त्व र राशि-स्वामीको मेल सहयोगी हुन्छन्, तर गुण-मिलान अंक, दोष र मंगलको स्थानले राशि मात्रभन्दा धेरै भरपर्दो जवाफ दिन्छ।