दशैं २०८३

मुख्य दिनहरू

घटस्थापनाले चाड सुरु गर्छ: घरको एउटा कोठामा जलले भरिएको कलश राखिन्छ, वरिपरि बालुवामा जौ छरिन्छ, र अँध्यारोमा उम्रिएको जमरा नै दशमीका दिन ठूलाबडाले कपालमा राखिदिन्छन्। त्यसपछिका छ दिन तपाईंबाट खासै केही अपेक्षा हुँदैन। सातौं दिन फूलपातीमा गोरखाबाट फूलपाती भित्रिन्छ र टुँडिखेलमा सलामी हुन्छ। महाअष्टमी र महानवमी बलिका दिन हुन् — दुर्गा मन्दिरमा, र धेरै घरमा परिवार पाल्ने पसल वा सवारीमा पूजा गरिन्छ। विजया दशमी टिकाको दिन हो: घरमूलीले अक्षता, दही र अबिर मिसाएर सानालाई क्रमैसँग टिका, जमरा र दक्षिणा दिन्छन्। त्यसपछिका पाँच दिन दशमीमा नभेटिएका आफन्त भेट्न हुन्छन्, र कोजाग्रत पूर्णिमाले चाड टुंग्याउँछ — त्यो रात नसुत्ने चलन छ।

सबैतिर एउटै होइन

काठमाडौं उपत्यकाका नेवार घरमा दशैंभन्दा मोहनी मनाइन्छ — आफ्नै कुछी भ्वय् र पायो जात्रासहित; काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरका खड्ग जात्रा मोहनीका हुन्, टिकाका होइनन्। तराईका धेरै ठाउँमा जोड दुर्गापूजाका पण्डाल र दशमीको विसर्जनमा हुन्छ, जुन बंगालको शैलीसँग नजिक छ। धेरै बौद्ध, किरात र इसाई नेपालीका लागि यी दिन विधिभन्दा बढी बिदा हुन् — घुम्न वा आराम गर्न प्रयोग हुन्छ। बलि पनि समाचारका तस्बिरले देखाएजति सर्वव्यापी छैन; धेरै परिवारले अहिले नरिवल, कुभिन्डो वा काँक्रो चढाउँछन्।

के–के बन्द हुन्छ

सरकारी कार्यालय, बैंक र विद्यालय अष्टमीदेखि द्वादशीसम्म करिब एक हप्ता बन्द हुन्छन्; ठ्याक्कै कति दिन भन्ने सरकारले हरेक वर्ष तोक्छ। लामो दूरीका बस चल्छन् तर अघिपछिको हप्ता टिकट पाइँदैन, र भाडा तोकिए पनि व्यवहारमा बढ्छ। बजारका पसल नवमीसम्म खुल्छन्, त्यसपछि दुई–तीन दिन बन्द हुन्छन्। धितोपत्र बजार र मालपोत कार्यालयले सरकारी तालिका मान्छन्। कुनै कागजमा सही चाहिएको छ भने फूलपातीअघि नै मिलाउनुहोस्।

मिति किन हरेक वर्ष सर्छ

दशैं चन्द्र तिथिले तय हुन्छ, सौर्य विक्रम सम्वत्‌को गतेले होइन। घटस्थापना आश्विन शुक्ल प्रतिपदा र विजया दशमी त्यही पक्षको दशमी हो, त्यसैले हरेक वर्ष BS मिति फरक पर्छ र दुई–तीन हप्तासम्म सर्न सक्छ। तिथि घट्न वा बढ्न सक्ने भएकाले पन्ध्र दिनको चाड कहिलेकाहीँ पात्रोमा चौध दिनमा अट्छ, र अष्टमी–दशमीबीचको अन्तर सधैँ ठ्याक्कै दुई दिन हुँदैन।

बारम्बार हुने गल्ती