तिहारका बत्ती निभेको छ दिनपछि तराईका नदी-किनार यस्तो पर्वले भरिन्छन् जसले अनुशासनमा तिहारलाई उछिन्छ — र सौन्दर्यमा पनि, धेरैको नजरमा। छठ पर्व नेपालको मधेशको महापर्व हो: चार दिनको शुद्धताका नियम, छत्तीस घण्टा नाघ्ने निर्जला व्रत, र अस्ताउँदो अनि उदाउँदो सूर्यलाई कम्मरसम्म पानीमा उभिएर दिइने अर्घ्य। यस वर्ष मुख्य दिन कात्तिक २९, आइतबार, नोभेम्बर १५, २०२६ मा पर्छ — सार्वजनिक बिदा हो, बिदा पात्रोमा छ। हिन्दू पात्रोको यो एकमात्र ठूलो पूजा हो जसले उदाउँदोभन्दा पहिले अस्ताउँदो सूर्यको सम्मान गर्छ।
छठले कसलाई पुज्छ
छठ सूर्य र छठी मैयाको पूजा हो — छैटौँ दिनकी मातृदेवी, सन्तानकी रक्षक र दाता। विधिको केन्द्रमा न मूर्ति छ, न पुरोहित — यो सादगी नै छठलाई अरू पर्वबाट अलग पार्ने पहिलो चिनो हो। व्रतालु — प्रायः परिवारको कल्याणका लागि व्रत बस्ने महिला — सूर्यसँग सीधै साक्षात्कार गर्छिन्, र नदी वा पोखरी नै मन्दिर हो। छठप्रतिको अटल निष्ठाको एउटा कारण यही सीधापन हो: यो घरपरिवार आफैँले सुरुदेखि अन्त्यसम्म गर्ने पर्व हो।
चार दिनको विधि
पहिलो दिन, नहाय-खाय: व्रतालु नदीमा नुहाउँछिन्, त्यहीको जल घर ल्याउँछिन्, र एक छाक चोखो खाना खान्छिन् — प्रायः भात, चनाको दाल र लौकाको तरकारी, प्याज-लसुनरहित। दोस्रो दिन, खरना: दिनभरिको उपवासपछि साँझ सखर र चामलको खीरले व्रत खोलिन्छ, एकै पटक — र त्यही क्षणबाट महाव्रत सुरु हुन्छ: चौथो दिनको बिहानसम्म न अन्न, न पानी।
तेस्रो दिन पर्वको मुटु हो। दिनभर परिवारले सामग्री जुटाउँछ: छठकै चिनारी बनेको गहुँ र सखरको ठेकुवा, चामलका लड्डु, अनि फलफूल, उखु, नरिवल र कमलगट्टाले भरिएका नाङ्ला र ढाकी। साँझ पूरै समुदाय घाटतिर लाग्छ। व्रतालु पानीमा उभिएर अस्ताउँदो सूर्यलाई सन्ध्या अर्घ्य दिन्छिन्, र डाला एक-एक गरी उचालिन्छन्। मैथिली र भोजपुरी छठ-गीत पानीमाथि तैरिन्छन्; घाट दियो र झिलिमिली बत्तीले सजिएका हुन्छन्। चौथो दिन, झिसमिसेमै, सबै फेरि घाट फर्किन्छन् — उदाउँदो सूर्यलाई बिहानी अर्घ्य। अर्घ्य चढेपछि व्रत टुट्छ — प्रायः घाटमै अदुवा र पानीले, अनि ठेकुवा जति भेटिन्छन् सबैलाई बाँडेर।
अस्ताउँदो सूर्य पहिले किन
अरू हरेक सूर्य-विधिले उदाउँदो घामलाई ढोग्छ। छठले साँझको घामलाई पहिले पुज्छ, र यो उल्टाइ जानाजान हो। अस्ताउँदो सूर्य पाइसकेको कुराको प्रतीक हो — उठिसकेको बाली, बाँचिएको वर्ष, जम्मा भएको कृतज्ञताको ऋण। उदाउँदो घामसँग माग्नुअघि अस्ताउँदो घामलाई धन्यवाद दिनु — पर्वको पूरै दर्शन एउटै इसारामा यही हो: अनुरोधअघि आभार। धान भित्र्याएलगत्तै आउने भएकाले छठ शाब्दिक अर्थमै तराईको धन्यवाद-पर्व हो।
नेपालमा कहाँ हेर्ने
नेपालमा छठको थातथलो मधेश हो — जनकपुरको गंगासागर पोखरी, वीरगन्ज, विराटनगर, राजविराज र हरेक तराई सहरका नदी-घाट, जहाँ दिनौँ अगाडिदेखि घाट सफा गरेर सिँगारिन्छन्। तर पर्व उहिल्यै पहाड उक्लिसक्यो: काठमाडौंमा बागमतीका घाट, गौरीघाट, कमलपोखरी र रानीपोखरी वरिपरि अर्घ्यका साँझ हजारौँ जम्मा हुन्छन्। उपत्यकाको छठ-भीड हरेक वर्ष बढ्दो छ — राजधानीको जीवनमा मधेशी समुदाय कति केन्द्रीय छ भन्ने एउटा नाप यही हो। जहाँ हेरे पनि शिष्टाचार सरल छ: पानी सफा राख्नुस्, व्रतालु र सूर्यको बीचमा नउभिनुस्, र ठेकुवा दिए लिनुस् — प्रसाद नलिनु नै एकमात्र गल्ती हो। चार दिनका तिथि दैनिक पञ्चाङ्गमा छन्; पर्व कात्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चल्छ, त्यसैले यसको अङ्ग्रेजी मिति हरेक वर्ष सर्छ।
छठ पर्वको एउटा पक्ष अन्त्यमा भन्नैपर्छ: यसको सामूहिकता। घाट सफा गर्ने, बाटो बढार्ने, बत्ती झुन्ड्याउने र भीड मिलाउने काम कुनै समितिले होइन, टोल आफैँले गर्छ। जात-भात, धनी-गरिब केही नछुट्टिने थोरै ठाउँमध्ये छठको घाट एक हो — सबैका डाला उही पानीमा उचालिन्छन्, सबैको ठेकुवा उही घाममा पाक्छ। वर्षमा एक पटक चार दिनका लागि पूरै समुदाय एउटै विधिमा उभिन्छ, र त्यो दृश्य आफैँमा अर्घ्यजत्तिकै सुन्दर हुन्छ। पहिलो पटक छठ हेर्न जाँदै हुनुहुन्छ भने साँझको अर्घ्यबाट सुरु गर्नुस् — घाटको बत्ती, पानीको छाया र गीतको लय एकैचोटि भेटिने क्षण त्यही हो। अनि भोलिपल्ट बिहान फेरि जानुस्: उदाउँदो घामसँगै व्रत टुट्ने त्यो घडी वर्षकै सबैभन्दा कोमल दृश्यमध्ये पर्छ। एकै पर्वका यी दुई अनुहार हेरेपछि छठ किन मधेशको मुटु हो भन्ने प्रश्न आफैँ हराउँछ — र अर्को कात्तिकमा घाट फर्किने योजना आफैँ बन्न थाल्छ, जसरी हरेक वर्ष लाखौँका बन्छन्।