दशैँ २०८३ का मिति: घटस्थापनादेखि टीकासम्म, दिनैपिच्छे

फोटो: Mithun Kunwar, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

दशैँ २०८३ आइतबार, असोज २५ (अक्टोबर ११, २०२६) को घटस्थापनाबाट सुरु हुन्छ, र विजया दशमीको टीका बुधबार, कात्तिक ४ (अक्टोबर २१, २०२६) मा पर्छ। टीका कोजाग्रत पूर्णिमा, कात्तिक ८ (अक्टोबर २५) सम्म थाप्न सकिन्छ। दशैँ नेपालको सबैभन्दा ठूलो चाड हो: घर फर्किने, चङ्गा उडाउने, पिङ खेल्ने, तास खेल्ने र मान्यजनबाट आशीर्वाद थाप्ने पन्ध्र दिन। यो चाड महिषासुरमाथि दुर्गा भवानीको विजयको कथामा आधारित छ। बीचका सबै बिदासहितको पूरा सूची कतिगतेको बिदा पात्रो मा छ। तल हरेक दिन के गरिन्छ र कसरी तयारी गर्ने भन्ने छ।

घटस्थापना: आइतबार, असोज २५ (अक्टोबर ११)

पहिलो दिन पूजाकोठामा जलले भरिएको कलश स्थापना गरिन्छ, र बालुवा र गोबरको ओछ्यानमा जौ छरिन्छ। घट भनेको कलश र स्थापना भनेको राख्नु, त्यसैले यो दिनको नाम घटस्थापना हो। जौलाई घाम नपर्ने ठाउँमा राखेर दिनहुँ पानी हालिन्छ, र दस दिनपछि टीकाका दिन कानमाथि सिउरिने पहेँलो जमरा यही जौबाट उम्रन्छ। नवरात्र, अर्थात् देवीका नौ रात, यही दिनबाट सुरु हुन्छ, र हरेक रात देवीको छुट्टै रूपको पूजा हुन्छ। पूरा विधि मान्ने घरमा यही बिहानदेखि दिनहुँ दुर्गा सप्तशतीको पाठ हुन्छ।

बीचका दिन: फूलपातीदेखि नवमीसम्म

यस वर्ष फूलपाती टीकाको चार दिनअघि, शनिबार असोज ३१ (अक्टोबर १७) मा पर्छ। यो दिन फूल, पात र उखुको गुच्छा (फूलपाती) घरमा भित्र्याइन्छ। पुरानो राजकीय परम्परामा फूलपाती गोरखाबाट काठमाडौंसम्म जुलुससहित ल्याइन्छ।

त्यसपछि महाअष्टमी आउँछ। यस वर्ष अष्टमीको व्रत आइतबार, कात्तिक १ (अक्टोबर १८) मा छ। अष्टमी देवीको सबैभन्दा उग्र रूपको पूजा हुने रात हो। दुर्गा मन्दिरहरूमा बलि चढाइन्छ र कालरात्रि मनाइन्छ।

मंगलबार, कात्तिक ३ (अक्टोबर २०) को महानवमी नवरात्रको अन्तिम दिन हो। यो दिन औजार र सवारीसाधनको पूजा गरिन्छ: गाडी, मोटरसाइकल, मेसिन र आफ्नो पेसाका साधनमा टीका, फूल र धूप चढाइन्छ। ट्याक्सी र बसको ऐनामा सयपत्रीको माला झुन्ड्याइन्छ, र धेरै वर्कशप र सवारीधनीले बलि पनि चढाउँछन्।

विजया दशमी: बुधबार, कात्तिक ४ (अक्टोबर २१)

दसौँ दिन दशैँको मुख्य दिन हो। मान्यजनले अक्षता, दही र रातो अबिर मुछेको टीका सानाको निधारमा लगाइदिन्छन्, कानमाथि जमरा सिउरिदिन्छन्, दक्षिणा दिन्छन् र आशीर्वाद दिन्छन्। परिवारहरू ठूलो-सानोको क्रमअनुसार आफन्तकहाँ टीका थाप्न जान्छन्, र यो भेटघाट केही दिनसम्म चल्छ। परम्पराअनुसार कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका थाप्न सकिन्छ, जुन यस वर्ष चार दिनपछि, कात्तिक ८ (अक्टोबर २५) मा पर्छ। विदेशमा वा अर्को सहरमा बस्ने परिवारका सदस्यले यो दिन फोन वा भिडियो कलबाट आशीर्वाद लिन्छन्। वर्षभरिमा एक जनाबाट मात्र टीका थाप्ने हो भने पनि यही दिन, घरका सबैभन्दा ठूला मान्यजनबाट थापिन्छ।

दशैँ २०८३ को तयारी

• बिदा: सार्वजनिक बिदाको मुख्य भाग फूलपातीदेखि दशमीपछिका केही दिनसम्म हुन्छ। विद्यालय भने प्रायः दुई हप्ता वा त्योभन्दा बढी बन्द हुन्छन्।
• टिकट: काठमाडौंबाहिर जाने बस र हवाई टिकट फूलपातीअघिको हप्तामा पाउनै गाह्रो हुन्छ। महिना दिनअघि बुक गर्ने चलन छ, यस वर्ष त्यसको अर्थ असोजको पहिलो हप्ताभित्र टिकट पक्का गर्नु हो।
• बैंक र पैसा: चाडअघि बैंक छोटो समय मात्र खुल्छन्, र रेमिट्यान्स काउन्टरमा वर्षकै बढी भीड हुन्छ। दक्षिणा र किनमेलका लागि नगद चाँडै निकाल्नुहोस्।
• किनमेल: खुला चौरमा खसी-बोकाका हाट लाग्छन्। नयाँ लुगा र मरमसला फूलपातीअघि नै किन्नुहोस्।
• सरकारी काम: कुनै सरकारी काम छ भने फूलपातीअघि सक्नुहोस्, नभए मंसिरको सुरुमा राख्नुहोस्।
• घरमा: जमराका लागि जौ घटस्थापनाको बिहानसम्म तयार राख्नुहोस्, र टीकाको दिन कसकहाँ कुन क्रममा जाने भन्ने परिवारमा पहिल्यै मिलाउनुहोस्।
• बालबालिका: चङ्गा र पिङको तयारी प्रायः घटस्थापनातिरै सुरु हुन्छ।

दशैँको मिति हरेक वर्ष किन सर्छ

दशैँ चान्द्र पात्रोअनुसार पर्छ: घटस्थापना आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा र दशमी दसौँ तिथिमा पर्छ। बाह्र चान्द्र महिना सौर्य वर्षभन्दा करिब एघार दिन छोटो हुने भएकाले दशैँ अङ्ग्रेजी मिति र बि.सं.का सौर्य महिना दुवैमा सर्दै जान्छ। कुनै वर्ष सेप्टेम्बरको अन्त्यतिर, कुनै वर्ष अक्टोबरको अन्त्यतिर पर्छ। दशैँ २०८३ को टीका अक्टोबर २१ मा पर्नुको कारण यही हो। हरेक चाडको तिथि दैनिक पञ्चाङ्ग मा हेर्न सकिन्छ, र चालू वर्षका मिति बिदा पेज मा छन्।