दशैँ नेपाली वर्षको मियो हो — घर फर्किने, चङ्गा उडाउने, तास खेल्ने र आशीर्वाद थाप्ने पन्ध्र दिन, जसको जगमा महिषासुरमाथि दुर्गा भवानीको विजयको कथा छ। दशैँ २०८३ का मुख्य मिति तय छन्: घटस्थापना आइतबार, असोज २५ (अक्टोबर ११) मा पर्छ, र विजया दशमी — टीकाको दिन — बुधबार, कात्तिक ४ (अक्टोबर २१, २०२६) मा। बीचका सबै बिदासहितको पूरा सूची हाम्रो बिदा पात्रोमा छ। यो पर्व-पखवाडा कसरी चल्छ र हरेक दिनले के माग्छ — यहाँ छ।
घटस्थापना — आइतबार, असोज २५ (अक्टोबर ११)
पर्व शान्त सुरु हुन्छ। पूजाकोठामा जलपूर्ण कलश स्थापना गरिन्छ, र बालुवा र गोबरको ओछ्यानमा जौ छरिन्छ — पर्वको नाम नै यही घट अर्थात् कलश स्थापनाबाट आएको हो। अँध्यारोमा राखेर दिनहुँ पानी हाल्दै जाँदा त्यही जौ जमरा बन्छ — दस दिनपछि टीकाका दिन कानमाथि सिउरिने पहेँलपुर मुना। नवरात्रको गन्ती यहीँबाट थालिन्छ: देवीका नौ रात, हरेकको आ-आफ्नो रूप र पूजा। पूरा विधि मान्ने घरमा यही बिहानदेखि दुर्गा सप्तशतीको दैनिक पाठ चल्छ।
बीचका दिन: फूलपातीदेखि नवमीसम्म
अन्तिम हप्तामा पर्वले गति समात्छ। टीकाको दुई दिनअघि फूलपाती भित्रिन्छ — फूल, पात र उखुको पवित्र गुच्छा घर-घरमा, र पुरानो राजकीय विधिमा गोरखाबाट काठमाडौंसम्म जुलुसमै। त्यसपछि महाअष्टमी — यस वर्ष अष्टमीको व्रत आइतबार, कात्तिक १ (अक्टोबर १८) मा परेको छ — देवीको सबैभन्दा उग्र रात, जब दुर्गा मन्दिरहरूमा बलि चढ्छ र कालरात्रि जागिन्छ। मंगलबार, कात्तिक ३ (अक्टोबर २०) को महानवमीले नवरात्र टुङ्ग्याउँछ। यो औजार पूजाको दिन हो: सवारी, मेसिन र पेसाका साधनले टीका, फूल र धूप पाउँछन्। ट्याक्सीहरू ऐनामा सयपत्री झुन्ड्याएर गुड्छन्, र हरेक वर्कशपमा पूजाकै बास्ना हुन्छ।
विजया दशमी — बुधबार, कात्तिक ४ (अक्टोबर २१)
दसौँ दिन नै पूरै पर्वको सार हो। मान्यजनले हातमा अक्षता, दही र रातो अबिरको टीका लिएर सानाका निधारमा लगाइदिन्छन्, कानमाथि जमरा सिउरिदिन्छन्, दक्षिणा दिन्छन् र आशीर्वादका वचन भन्छन्। परिवार जेठो-कान्छो क्रमले घर-घर डुल्छ, र भेटघाट दिनौँ चल्छ: टीका थाप्ने ढोका परम्पराले पाँच दिनपछिको कोजाग्रत पूर्णिमासम्म खुला रहन्छ। विदेशिएका र सहर-सहर छरिएका परिवारका लागि फोन र भिडियो कल वर्षकै व्यस्त हुने दिन यही हो। वर्षभरि एकै जनाबाट मात्र टीका थाप्ने हो भने पनि — यही दिन, सबैभन्दा मान्यजनबाट।
दशैँ २०८३ वरिपरिको योजना
विधिजत्तिकै व्यावहारिक पात्रो पनि काम लाग्छ। सार्वजनिक बिदाको मुख्य खण्ड फूलपातीदेखि दशमीपछिका दिनसम्म जम्छ, र विद्यालय त्योभन्दा निकै लामो — प्रायः दुई हप्ता वा बढी — बन्द हुन्छन्। काठमाडौंबाहिर जाने बस र हवाई टिकट फूलपातीअघिको हप्तामा वर्षकै दुर्लभ चिज बन्छन्; महिना दिनअघि बुक गर्नु सामान्य हो, र यस वर्ष त्यसको अर्थ असोजको पहिलो हप्ताभित्रै टिकट पक्का गर्नु हो। बैंकहरू पर्वअघि छोटो समय चल्छन्, रेमिट्यान्स काउन्टरमा वार्षिक उत्कर्ष आउँछ, र खुला चौरहरूमा खसी-बोकाका हाट लाग्छन्। कुनै सरकारी काम छ भने फूलपातीअघि सक्नुस्, नभए मंसिरको सुरुका लागि राख्नुस्।
मिति हरेक वर्ष किन सर्छ
दशैँ चान्द्र पात्रोमा चल्छ: घटस्थापना आश्विन शुक्ल प्रतिपदा हो, दशमी दसौँ तिथि। बाह्र चान्द्र महिना सौर्य वर्षभन्दा करिब एघार दिन छोटो हुने भएकाले दशैँ अङ्ग्रेजी पात्रो र सौर्य बीएस महिना दुवैमा सर्दै हिँड्छ — कुनै वर्ष सेप्टेम्बरको अन्त्य, कुनै वर्ष अक्टोबरको अन्त्य। दशैँ २०८३ को टीका अक्टोबर २१ मा पर्नुको कारण यही हो। हरेक पर्व-दिनको पछाडिको तिथि दैनिक पञ्चाङ्गमा हेर्न सकिन्छ — नभए बिदा पृष्ठ बुकमार्क गर्नुस्, हिसाब त्यसैले गरिदिन्छ।
र अन्त्यमा, दशैँ २०८३ को सबैभन्दा सजिलो तयारी-सूची: टिकट असोजको पहिलो हप्ताभित्र, नयाँ लुगा र मरमसला फूलपातीअघि, जमराका लागि जौ घटस्थापनाकै बिहान, अनि टीकाको दिन मान्यजनकहाँ पुग्ने क्रम परिवारमा पहिल्यै मिलाएर। यति भए बाँकी दशैँले आफैँ मिलाउँछ — यो पर्वले सयौँ वर्षदेखि त्यही गर्दै आएको छ। चङ्गा र पिङको जोहो चाहिँ बालबालिकालाई छोडिदिनुस्; त्यो विभाग उनीहरूकै हो, र हरेक दशैँमा उनीहरूले त्यो जिम्मेवारी पूरै इमानदारीसाथ निभाउँछन्। वर्षौँपछि सम्झिने दशैँ भनेको प्रायः मिति होइन — घरको आँगन, टीकाको हात र आकाशभरिका चङ्गा नै हुन्। मिति त पात्रोले हरेक वर्ष फेरिदिन्छ; ती दृश्य भने जहाँ पुगे पनि उस्तै रहन्छन्, र तिनकै लागि लाखौँ मानिस हरेक असोज-कात्तिकमा घर फर्किन्छन्।