बिहान उठ्नेबित्तिकै घरका ठूलाबाले सानो किताब वा मोबाइलमा केही खोज्नुहुन्छ, कुनै काम सुरु गर्नुअघि अलिकति रोकिनुहुन्छ — यो दृश्य धेरैले देखेका होलान्। तर उहाँहरूले के हेर्नुहुन्छ, थाहा छ? पञ्चाङ्ग। न यो अन्धविश्वास हो, न पुरानो रीतिरिवाजको अन्धा पालना। पञ्चाङ्ग एउटा जीवन्त पात्रो हो — खगोलशास्त्र, ज्योतिष र दैनिक जीवनको तालमेल मिलाउने हजारौँ वर्ष पुरानो प्रणाली।
आउनुस्, यसलाई एकदम सुरुदेखि बुझौँ।
"पञ्चाङ्ग" शब्दको अर्थ के हो?
संस्कृतमा पञ्च भनेको पाँच, र अङ्ग भनेको अंश वा भाग। त्यसैले पञ्चाङ्ग भनेको शाब्दिक अर्थमा "पाँच अंग"। ती पाँच अंगहरू हुन् जसले हिन्दू पात्रोको एउटा दिनलाई परिभाषित गर्छन्:
तिथि — चन्द्र दिन
नक्षत्र — चन्द्रमा रहने तारामण्डल
योग — सूर्य र चन्द्रमाको दीर्घांशको योगफल
करण — तिथिको आधा भाग
वार — हप्ताको दिन
यी पाँच जानकारी मिलाएपछि कुनै पनि दिनको "स्वभाव" थाहा हुन्छ — त्यो दिन नयाँ काम सुरु गर्न उपयुक्त छ कि छैन, पूजा-पाठका लागि राम्रो छ कि छैन, यात्रा गर्न मिल्छ कि मिल्दैन।
आज पनि पञ्चाङ्ग किन हेर्छन् मान्छेहरू?
यो एउटा जायज प्रश्न हो। अहिले ग्रेगोरियन क्यालेन्डर छ, डिजिटल रिमाइन्डर छ, गुगल क्यालेन्डर छ। तैपनि दक्षिण एशिया र विश्वभरका करोडौँ हिन्दूहरू पञ्चाङ्ग किन हेर्छन्?
सिधा जवाफ छ: दुवैको काम फरक छ।
ग्रेगोरियन क्यालेन्डरले भन्छ — "आज कुन मिति हो।" पञ्चाङ्गले भन्छ — "आजको दिनको गुण कस्तो छ।" विवाह, नामकरण, गृह प्रवेश, व्यापार सुरुवात, व्रत — यी सबैका लागि हिन्दूहरू परम्परागत रूपमा पञ्चाङ्ग हेर्छन्। यो "भाग्यले ल्याइहाल्छ" भन्ने अन्धविश्वास होइन — यो प्रकृतिको चक्रसँग आफ्नो गतिविधि मिलाउने कोशिश हो, ठीक जसरी किसानले ऋतु हेरेर बीउ रोप्छ।
पञ्चाङ्गका पाँच अंग — एकएक गरी बुझौँ
१. तिथि — चन्द्र दिन
तिथि भनेको २४ घण्टा होइन। यो सबैभन्दा पहिले बुझ्नुपर्ने कुरा हो।
तिथि सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय दूरीले निर्धारण हुन्छ — जब यो दूरी १२ डिग्रीले बढ्छ, एउटा तिथि पूरा हुन्छ। एउटा चन्द्र महिनामा ३० तिथि हुन्छन्, दुई पक्षमा विभाजित:
शुक्ल पक्ष — औंसीदेखि पूर्णिमासम्म (चन्द्रमा बढ्दो), तिथि १ देखि १५
कृष्ण पक्ष — पूर्णिमादेखि औंसीसम्म (चन्द्रमा घट्दो), तिथि १ देखि १५
चन्द्रमाको गति एकसमान नभएकाले तिथि कहिलेकाहीँ १९ घण्टामा सकिन्छ, कहिले २६ घण्टासम्म लम्बिन्छ। यसैले एउटा सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्मको दिनमा दुईवटा तिथि पर्न सक्छन्, वा कहिलेकाहीँ एउटा तिथि "खाइएको" जस्तो हुन्छ।
किन महत्त्वपूर्ण छ? फरक तिथिका फरक गुण हुन्छन्। प्रतिपदा, पञ्चमी, दशमी र पूर्णिमा नयाँ काम सुरु गर्न शुभ मानिन्छ। अष्टमी र चतुर्दशी व्रत र भक्तिका लागि उपयुक्त। औंसी पितृ तर्पण र पूर्खाको सम्झनाका लागि विशेष दिन मानिन्छ।
२. नक्षत्र — चन्द्रमा रहने आकाशी घर
वैदिक खगोलशास्त्रमा आकाशलाई २७ नक्षत्रमा विभाजन गरिएको छ (केही परम्परामा अभिजित समेत २८)। प्रत्येक नक्षत्र आकाशको १३ डिग्री २० मिनेट क्षेत्र ओगट्छ। चन्द्रमा प्रायः एक दिनमा एक नक्षत्र पार गर्छ।
प्रत्येक नक्षत्रको आफ्नै नाम, देवता, प्रतीक, स्वामी ग्रह र ऊर्जा हुन्छ। केही परिचित नक्षत्रहरू:
अश्विनी — गति, उपचार र नयाँ सुरुवातसँग सम्बन्धित। केतु स्वामी।
रोहिणी — सम्पन्नता, सुन्दरता र सिर्जनशीलतासँग सम्बन्धित। चन्द्रमा स्वामी। चन्द्रमाको सबैभन्दा मनपर्ने बासस्थान मानिन्छ।
पुष्य — जुनसुकै महत्त्वपूर्ण काम सुरु गर्न सर्वोत्तम नक्षत्र मानिन्छ। शनि स्वामी।
मघा — पितृ, अधिकार र परम्परासँग जोडिएको। केतु स्वामी।
उत्तरा फाल्गुनी — साझेदारी, आशीर्वाद र समृद्धिसँग सम्बन्धित।
किन महत्त्वपूर्ण छ? दिनको नक्षत्रले कुन काम कति उपयुक्त छ भन्ने निर्धारण गर्छ। पुष्य नक्षत्रमा सुन किन्न, कागज हस्ताक्षर गर्न वा व्यापार सुरु गर्न विशेष शुभ मानिन्छ। विवाहका लागि केही नक्षत्र वर्जित पनि हुन्छन्।
३. योग — व्यायाम होइन, गणितीय मान
पञ्चाङ्गमा योग भनेको शरीर तन्काउने कुरा होइन। यो सूर्य र चन्द्रमाको दीर्घांश जोडेर १३ डिग्री २० मिनेटले भाग गर्दा निकालिने मान हो।
कुल २७ योग छन्। प्रत्येकको नाम र गुण भिन्न हुन्छ:
योगगुणविष्कुम्भअशुभप्रीतिशुभ, आनन्दआयुष्मान्स्वास्थ्यका लागि राम्रोसौभाग्यशुभ, भाग्यशालीशोभनउज्यालो, शुभअतिगण्डअशुभ, बाधासुकर्माशुभधृतिस्थिरताशूलतीक्ष्ण, अशुभगण्डअशुभवृद्धिवृद्धि, शुभध्रुवस्थिरव्याघातअशुभहर्षणआनन्दवज्रमिश्रितसिद्धिसफलता, शुभव्यतीपातअत्यन्त अशुभवरीयान्सुख-सुविधापरिघबाधाशिवशुभसिद्धउपलब्धिसाध्यसम्पन्न हुनेशुभशुभशुक्लशुद्धब्रह्मअत्यन्त शुभइन्द्रशक्ति, शुभवैधृतिअत्यन्त अशुभ
किन महत्त्वपूर्ण छ? महत्त्वपूर्ण कार्यका लागि सिद्धि, शुभ, ब्रह्म र अमृत योग रोज्नु राम्रो। व्यतीपात र वैधृति टाल्नु उचित। योग भनेको त्यो दिनको समग्र वायुमण्डलीय गुण हो — कुनै दिनमा सबै काम सजिलो हुन्छ, कुनै दिनमा जे गरे पनि अड्काउँछ।
४. करण — आधा तिथि
करण ठीक एउटा तिथिको आधा हो। ३० तिथिमा ६० करण हुन्छन्। यिनलाई दुई प्रकारमा बाँडिएको छ:
स्थिर करण — चारवटा, महिनामा एकएक पटक मात्र आउँछन्: शकुनि, चतुष्पाद, नाग र किंस्तुघ्न।
चर करण — सातवटा, प्रत्येक महिनामा ८ पटक दोहोरिन्छन्: बव, बालव, कौलव, तैतिल, गरज, वणिज र विष्टि (भद्रा)।
विष्टि (भद्रा) सबैभन्दा चर्चित करण हो — यसमा नयाँ काम सुरु गर्न, सम्झौता गर्न वा यात्रा गर्न अशुभ मानिन्छ। भद्राकालमा महत्त्वपूर्ण काम गर्नबाट अधिकांश मान्छे जोगिन्छन्।
किन महत्त्वपूर्ण छ? करणले दिनको ऊर्जालाई अझ बारीक देखाउँछ। राम्रो तिथिको दिनमा पनि भद्रा करण परेको बेला महत्त्वपूर्ण काम सुरु नगर्नु उचित।
५. वार — हप्ताको दिन
वार भनेको हप्ताको दिन हो। तर पञ्चाङ्गमा प्रत्येक दिन केवल नाम मात्र होइन — प्रत्येक दिनको एक ग्रह-स्वामी हुन्छ, विशेष गुण हुन्छ र कुनै खास काम वा पूजाका लागि उपयुक्त हुन्छ।
वारग्रहगुण र सम्बन्धित विषयरविवारसूर्यशक्ति, अधिकार, ओजसोमवारचन्द्रमाशान्ति, मन, शिव पूजामङ्गलवारमङ्गलसाहस, ऊर्जा, हनुमान पूजाबुधवारबुधज्ञान, व्यापार, सञ्चारबिहीवारबृहस्पतिशिक्षा, अध्यात्म, गुरु पूजाशुक्रवारशुक्रसौन्दर्य, प्रेम, लक्ष्मी पूजाशनिवारशनिअनुशासन, श्रम, शनि पूजा
किन महत्त्वपूर्ण छ? धेरै हिन्दूहरू वारसँग जोडिएको व्रत गर्छन् — सोमवारमा शिव, मङ्गलवारमा हनुमान, बिहीवारमा गुरु वा विष्णु। वार र अरू चार अंग मिलेर शुभ मुहूर्त बन्छ।
मुहूर्त — जब पाँचै अंग मिल्छन्
मुहूर्त (लगभग ४८ मिनेटको समयखण्ड) भनेको पञ्चाङ्गका पाँचै अंग मिलाएर निकालिएको शुभ समय हो — कहिलेकाहीँ लग्न (राशिचक्रको उदय बिन्दु) पनि जोड्ने गरिन्छ। विवाह वा व्यापार सुरुका लागि ज्योतिषसँग "राम्रो साइत" माग्दा उहाँले यही गरिरहनुभएको हुन्छ।
मुहूर्त छनोट भनेको "नसाइत भए दुर्भाग्य" भन्ने भय होइन। यो त "पिकनिकका लागि राम्रो मौसम छान्ने" जस्तो हो। पानी परिरहँदा पनि जान मिल्थ्यो, तर घाम लागेको बेला जाउँन किन नखोज्ने?
राहुकाल, गुलिक र यमगण्डम — अशुभ समयखण्ड
अधिकांश पञ्चाङ्गमा तीन दैनिक अशुभ समयखण्ड पनि उल्लेख हुन्छन्:
राहुकाल — प्रत्येक दिन लगभग डेढ घण्टाको समयखण्ड जुन राहुले शासन गर्छ। शुभ कार्यका लागि यो समय टाल्ने गरिन्छ। हरेक वारमा यो समय फरक हुन्छ।
गुलिक काल — शनिको पुत्र गुलिकसँग सम्बन्धित, राहुकाल जस्तै।
यमगण्डम — मृत्युका देवता यमसँग सम्बन्धित; यात्रा र नयाँ काम सुरुका लागि विशेष रूपमा टालिन्छ।
यी ठूला उत्सवका लागि मात्र होइन — दैनिक जीवनमा पनि धेरैले यी समयखण्ड हेर्ने गर्छन्।
पञ्चाङ्ग पढ्ने व्यावहारिक तरिका
ज्योतिषी नभए पनि दैनिक जीवनमा पञ्चाङ्ग प्रयोग गर्न सकिन्छ। अधिकांशले यी कुराहरू हेर्छन्:
आजको तिथि कुन हो? — मेरो योजनाका लागि उपयुक्त छ कि छैन?
कुन नक्षत्र सक्रिय छ? — मैले गर्न चाहेको काम यो नक्षत्रमा राम्रो छ?
कुनै उल्लेखनीय योग छ? — ठूलो अशुभ योग त छैन?
करण कस्तो छ? — योजनाको समयमा भद्रा चलिरहेको त छैन?
राहुकालको द्वन्द्व छ? — समय अलिकति सारे हुन्छ?
अधिकांश पञ्चाङ्ग एप र वेबसाइटले तपाईंको भौगोलिक स्थानका लागि यी सबै जानकारी सहित सटीक समय दिन्छन्। सूर्योदयको समय स्थानअनुसार फरक हुने भएकाले काठमाडौँको पञ्चाङ्ग मुम्बई वा सिंगापुरको भन्दा भिन्न हुन्छ।
अन्तिम कुरा
पञ्चाङ्गलाई बुझाउन खोज्दा यो या त अत्यधिक रहस्यमय लाग्छ, या अनावश्यक जटिल। वास्तवमा यो दुवै होइन। यो हजारौँ वर्षमा परिष्कृत भएको एउटा परिष्कृत, खगोलशास्त्रमा आधारित प्रणाली हो — जसले मान्छेहरूलाई समयबारे सोचविचार गरेर निर्णय गर्न मद्दत गर्छ।
तपाईं यसलाई पूर्ण श्रद्धाका साथ पालना गर्नुहोस् वा बिहान बाजेबाजैले के हेर्नुहुन्छ भनी बुझ्न खोज्नुहोस् — अब थाहा पाउनुभयो। पञ्चाङ्गका पाँच अंग अन्धविश्वासका पाँच खुट्टा होइनन् — यी त आफ्वरपरको दुनिया, माथिको आकाशको चक्र र अगाडि बढ्ने सही क्षण खोज्ने पाँच इन्द्रिय हुन्।