फोटो: Nabin K. Sapkota, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
श्रावण महिना (साउन) बिक्रम सम्बत्को चौथो महिना हो, जुन जुलाईको मध्यदेखि अगस्टको मध्यसम्म पर्छ। २०८३ सालमा श्रावण १ गते जुलाई १७, २०२६ मा परेको थियो, र महिना अगस्ट १६ मा सकियो। यो महिना शिवजीको महिना मानिन्छ। साउनमा शिवभक्तहरू सोमबार व्रत बस्छन्, विवाहित महिलाले हरियो चुरा, हरियो पोते र मेहन्दी लगाउँछन्, र बोल बम यात्रीहरू खाली खुट्टा नदीको जल बोकेर शिव मन्दिर जान्छन्। मन्दिरमा बिहानै पूजा सुरु हुन्छ र हरेक सोमबार शिव मन्दिर जाने बाटोमा भीड हुन्छ।
श्रावण शिवजीको महिना किन
यसको कथा समुद्र मन्थनबाट आउँछ। देवता र असुरले समुद्र मथ्दा हलाहल विष निस्कियो, जसले सृष्टि नै नष्ट गर्न सक्थ्यो। शिवजीले त्यो विष पिएर घाँटीमै रोक्नुभयो। जलन शान्त पार्न देवताहरूले श्रावणभरि उहाँमाथि जल चढाए। श्रावणमा शिवलिङ्गमा जल र दूध चढाउने चलन यही कथासँग जोडिएको छ। त्यसैले एक लोटा जल चढाउनु नै श्रावणको सबैभन्दा सजिलो र पूरा पूजा मानिन्छ।
अर्को कारण खेतीसँग जोडिएको छ। असारमा रोपाइँ सकिन्छ, र साउनमा खेतलाई काम भन्दा पानी चाहिन्छ। खेतीको यही फुर्सदको समयमा व्रत, पूजा र तीर्थयात्रा गरिन्छ।
श्रावण सोमबार व्रत
श्रावणका सोमबार शिवभक्तका व्रतका दिन हुन्। व्रतको नियम घरपिच्छे फरक हुन्छ:
- कडा व्रत: साँझको पूजासम्म केही खाइँदैन।
- सामान्य व्रत: फलफूल, दूध र एक छाक अलिनो खाना खाइन्छ।
बिहान शिव मन्दिर गएर जल, दूध, बेलपत्र र धतुरो चढाइन्छ। काठमाडौंको पशुपतिनाथमा वर्षकै सबैभन्दा लामा लाइनमध्ये यिनै सोमबार लाग्छन्। साँझ बत्ती बालेपछि व्रत खोलिन्छ।
परम्पराअनुसार अविवाहित महिलाले राम्रो वर पाउन र विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायुका लागि यो व्रत बस्छन्। अहिले धेरैले कुनै कामना नराखी आफ्नो अनुशासनका रूपमा पनि व्रत बस्छन्। व्रत कसले बस्ने भन्ने कुनै नियम छैन। यस वर्षका श्रावण सोमबार कुन-कुन गते पर्छन् भनेर कतिगतेको गृहपृष्ठको क्यालेन्डर मा हेर्न सकिन्छ। जलको लोटा, दूध, बेलपत्र र फूल अघिल्लो साँझै तयार पारे बिहान हतार हुँदैन।
हरियो महिना
श्रावणमा विवाहित महिलाले हरियो चुरा, हरियो पोते र हरियो टीका लगाउँछन्, र हातमा मेहन्दी हाल्छन्। पोते विवाहित महिलाले लगाउने सिसाको दानाको माला हो। हरियो रङ वर्षाको नयाँ पालुवा र सौभाग्यको प्रतीक हो, र विवाहित महिलाले श्रावणभरि हरियो लगाउनु शुभ मानिन्छ। चुरा पसलको वर्षभरिको ठूलो बिक्री यिनै केही हप्तामा हुन्छ, र अरू बेला नदेखिने मेहन्दी पसल सडकपेटीमा लहरै बस्छन्।
अहिले यो चलन अलि खुकुलो भएको छ। अविवाहित सानी केटीहरूले पनि रहरले हरियो चुरा लगाउँछन्, र मेहन्दीका बुट्टा हरेक वर्ष झन् धेरै किसिमका हुँदै गएका छन्। तर मुख्य धार्मिक कारण श्रीमान्को दीर्घायुको कामना नै हो। रातो चुरा लगाउने महिलाले श्रावणमा रातोसँगै हरियो चुरा मिसाएर लगाउँछन्।
बोल बम यात्रा
श्रावणभरि राजमार्गमा गेरुवा र पहेँलो लुगा लगाएर "बोल बम" भन्दै हिँड्ने समूह देखिन्छन्। यी बोल बम यात्री हुन्, र उनीहरूका नियम तोकिएका छन्:
- खाली खुट्टा हिँड्ने।
- सिँगारिएको काँधे बहङ्गी (काँवर) मा दुई भाँडा नदीको जल बोक्ने।
- यात्राको अन्त्यमा शिवलिङ्गमा त्यो जल चढाउने।
नेपालमा मुख्य गन्तव्य काठमाडौंको पशुपतिनाथ र पूर्वमा कोशी किनारका शिव मन्दिर हुन्। सुरु गर्ने ठाउँअनुसार यात्रा एक दिनदेखि एक हप्ताभन्दा लामो हुन्छ। यो भारतको देवघरसम्म जाने लामो यात्राको परम्पराकै नेपाली रूप हो, र हरेक वर्ष सहभागी बढ्दै गएका छन्।
श्रावणको शनिबार वा आइतबार पूर्वी राजमार्गमा गाडी चलाउँदा बिस्तारै चलाउनुहोस्। तीर्थयात्रीहरू सडकमै हिँड्छन्, र चलनअनुसार गाडीले उनीहरूलाई बाटो दिन्छ।
श्रावण महिनामा अरू के-के पर्छ
दुई मिति टिपेर राख्नुहोस्। नाग पञ्चमी चान्द्र साउनको शुक्ल पञ्चमीमा पर्छ, प्रायः महिनाको उत्तरार्धमा। २०८३ सालमा भने यो साउन सकिएको भोलिपल्ट, भदौ १ (अगस्ट १७, २०२६) मा पर्यो। यो दिन घरको मूल ढोकामाथि नागको चित्र टाँसेर दूध र दुबो चढाइन्छ।
साउन सकिनेबित्तिकै भदौका ठूला चाड सुरु हुन्छन्। २०८३ सालमा जनै पूर्णिमा भदौ १२ (अगस्ट २८, २०२६) मा पर्यो, र भोलिपल्ट गाईजात्रा थियो। चालू वर्षका हरेक चाडको यकिन मिति कतिगतेको बिदा पात्रो मा छ। तिथि आफैँ हेर्न दैनिक पञ्चाङ्ग हेर्नुहोस्।
व्यावहारिक कुरा
पूरा व्रत नबसे पनि श्रावण मान्न यति गरे पुग्छ:
- साउनको सोमबार शिव मन्दिर जाने हो भने खुल्ने समय, लाइनको व्यवस्था र चढाउन मिल्ने सामग्री पहिल्यै बुझ्नुहोस्। भीड फरक हुन सक्छ; सबेरै पुग्दैमा लाइन छोटो हुने ग्यारेन्टी छैन।
- जल मात्र चढाए पुग्छ।
- व्रत बस्दा पानी प्रशस्त पिउनुहोस्। बर्खाको गर्मी चर्को हुन्छ, र परम्पराले पानी नपिउन भन्दैन।
- साउनको सोमबार कुनै सरकारी काम वा भेटघाट राख्नुअघि पात्रो हेर्नुहोस्। कार्यालय खुल्छन्, तर भेट्नुपर्ने धेरै मान्छे व्रतमा हुन सक्छन्, र ठूला मन्दिर वरपरका सडक बिहानभरि जाम हुन्छन्।
श्रावण सकिएपछि भदौमा नाग पञ्चमी, जनै पूर्णिमा, गाईजात्रा र त्यसपछि तीज पर्छन्।