साउन लाग्यो भन्नेबित्तिकै नेपालको दृश्य फेरिन्छ। यस वर्ष श्रावण १ गते जुलाई १७ मा पर्यो। मन्दिरका घण्ट बिहानै बज्न थाल्छन्, बजारभरि हरियो चुरा र मेहन्दीका पसल देखिन्छन्, र हरेक सोमबार शिव मन्दिर जाने बाटो भरिन्छ। श्रावण महिना शिवजीको महिना हो, र नेपालको धार्मिक जीवन यो एक महिना उहाँकै वरिपरि घुम्छ।
श्रावण शिवजीको महिना किन
पुराणको कथा समुद्र मन्थनबाट आउँछ। देवता र असुरले समुद्र मथ्दा हलाहल विष निस्कियो, जसले सृष्टि नै नष्ट गर्न सक्थ्यो। शिवजीले त्यो विष पिएर घाँटीमै रोक्नुभयो। जलन शान्त गर्न देवताहरूले श्रावणभरि उहाँमाथि जल चढाए। शिवलिङ्गमा जल र दूध चढाउने श्रावणको चलन त्यही कथाको निरन्तरता हो — त्यसैले एक लोटा जल नै श्रावणको सबैभन्दा सरल र पूर्ण पूजा मानिन्छ।
अर्को कारण व्यावहारिक छ। असारमा रोपाइँ सकिन्छ, साउनमा खेतलाई काम होइन पानी चाहिन्छ। खेतीको यही फुर्सदमा व्रत, पूजा र तीर्थयात्राको महिना अटाएको हो। नेपाली पात्रोमा धर्म र खेती प्रायः यसरी नै मिलेर बसेका छन्।
श्रावण सोमबार व्रत
श्रावणका सोमबारहरू शिवभक्तका व्रतका दिन हुन्। व्रतको कडाइ घरपिच्छे फरक छ — कडा व्रतमा साँझको पूजासम्म केही खाइँदैन; सामान्य चलनमा फलफूल, दूध र एक छाक अलिनो खाना चल्छ। बिहान शिव मन्दिर गएर जल, दूध, बेलपत्र र धतुरो चढाइन्छ। काठमाडौंमा पशुपतिनाथको लाइन वर्षकै लामो यही बेला हुन्छ। साँझ बत्ती बालेपछि व्रत खोलिन्छ।
परम्परा अनुसार अविवाहित महिलाले राम्रो वर पाऊँ भनेर र विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायुका लागि यो व्रत बस्छन्। अहिले धेरैले कुनै कामना नराखी अनुशासनकै रूपमा पनि बस्छन् — मन्दिरको ढोकामा कसैले कारण सोध्दैन। यस वर्षका श्रावणका सोमबारहरू कुन-कुन गते पर्छन् भनी हेर्न गृहपृष्ठको क्यालेन्डर पल्टाए पुग्छ; व्रतको तयारी अघिल्लो साँझै गरे बिहान हतार हुँदैन।
हरियो महिना
श्रावणमा जताततै हरियो देखिन्छ: हरियो चुरा, हरियो पोते, मेहन्दी। हरियो रङ वर्षाको नयाँ पालुवा र सौभाग्य दुवैको प्रतीक हो, र विवाहित महिलाले श्रावणभरि हरियो लगाउनु शुभ मानिन्छ। चुरा पसलेको वर्षभरिको ठूलो व्यापार यही केही हप्तामा हुन्छ, र अरू बेला नदेखिने मेहन्दी पसल सडकपेटीमा लहरै बस्छन्।
चलन समयसँगै खुकुलो र रमाइलो बनेको छ। सानी केटीहरूले पनि रहरले चुरा लगाउँछन्, मेहन्दीका बुट्टा हरेक वर्ष झन् जटिल हुँदै गएका छन्। धार्मिक जग — श्रीमान्को दीर्घायुको कामना — र चाडबाडे फेसन सँगसँगै हिँडेका छन्। रातो चुरा नै लगाउने ठाउँमा हरियो मिसाउने कि भनेर धेरै सोच्नु पर्दैन; श्रावणमा दुवै सँगै चल्छन्।
बोल बम यात्रा
श्रावणभरि राजमार्गमा गेरुवा र पहेँलो पहिरनमा "बोल बम" भन्दै हिँड्ने समूह भेटिन्छन्। नियम प्रस्ट छ: खाली खुट्टा हिँड्ने, सिँगारिएको काँधे बहङ्गीमा नदीको जल बोक्ने, र गन्तव्यको शिवलिङ्गमा त्यो जल चढाउने। नेपालमा मुख्य गन्तव्य पशुपतिनाथ र पूर्वमा कोशी किनारका शिव मन्दिरहरू हुन्। सुरु गर्ने ठाउँ अनुसार यात्रा एक दिनदेखि हप्ता दिनभन्दा लामो हुन्छ। भारततिर देवघरसम्म पुग्ने लामो परम्पराकै नेपाली रूप हो यो, र हरेक वर्ष सहभागी बढ्दै गएका छन्।
श्रावणको शनिबार-आइतबार पूर्वी राजमार्गमा गाडी चलाउनुहुन्छ भने गति घटाउनुस् — बाटो तीर्थयात्रीसँग बाँडिएको हुन्छ, र चलनले उनीहरूलाई अघि जान दिन्छ।
श्रावणमा अरू के-के पर्छ
दुई मिति टिपेर राख्न लायक छन्। महिनाको उत्तरार्धमा शुक्ल पञ्चमीका दिन नाग पञ्चमी पर्छ — घरको ढोकामाथि नागको चित्र टाँसेर दूध र दुबो चढाइन्छ। अनि श्रावण सकिनेबित्तिकै भदौका ठूला चाड सुरु हुन्छन्: यस वर्ष जनै पूर्णिमा भदौ १२ (अगस्ट २८) मा पर्छ, भोलिपल्टै गाईजात्रा। हरेक चाडको यकिन मिति हाम्रो बिदा पात्रोमा छ, र तिथि आफैँ हेर्न दैनिक पञ्चाङ्ग छँदै छ।
व्यावहारिक कुरा
पूरै व्रत नबसे पनि श्रावण महिना मान्ने सजिला तरिका छन्। कुनै पनि सोमबार बिहान सबेरै मन्दिर जानुस् — पशुपतिमा सात बजेअघिको लाइन नौ बजेको तुलनामा निकै छोटो हुन्छ। जल मात्र चढाए पुग्छ। व्रत बस्दा पानी भने खुलेर पिउनुस् — परम्पराले तिर्खा माग्दैन। र श्रावणको सोमबार कुनै भेटघाट राख्नुअघि पात्रो हेर्नुस्: कार्यालय त खुल्छन्, तर भेट्नुपर्ने आधा मान्छे व्रतमा हुन सक्छन् र मन्दिर वरपरका सडक बिहानभरि जाम हुन्छन्।
श्रावणले धेरै माग्दैन, तर महिनालाई छुट्टै रूप दिन्छ — साप्ताहिक व्रतको लय, हरेक नाडीमा हरियो, र बाटाभरि तीर्थयात्री। महिना सकिएपछि पात्रो सीधै चाडबाडको मौसममा पस्छ।