नेपालको समय: घडी ५ घण्टा ४५ मिनेट अगाडि किन?

नेपालको समय UTC+5:45 हो, अर्थात् विश्व मानक समय (UTC) भन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट अगाडि, वर्षभरि उही। नेपालको समय भारतभन्दा १५ मिनेट अगाडि छ, र नेपालमा डेलाइट सेभिङ टाइम चल्दैन। ४५ मिनेटको अन्तर चलाउने ठाउँ संसारमा धेरै थोरै छन्; नेपाल र न्युजिल्यान्डको च्याथम टापु मुख्य हुन्। नेपालले सन् १९८६ देखि UTC+5:45 आधिकारिक रूपमा लागू गरेको हो।

४५ मिनेट कहाँबाट आयो

सिद्धान्तमा समय क्षेत्र सूर्यअनुसार तय हुन्छ। स्थानीय मध्याह्न, अर्थात् सूर्य आकाशमा सबैभन्दा माथि पुग्ने बेला, हरेक १५ डिग्री देशान्तरमा एक घण्टाले सर्छ। नेपालको सन्दर्भ देशान्तर ८६.२५ डिग्री पूर्व हो, जुन काठमाडौंको पूर्वमा रहेको गौरीशंकर हिमालको देशान्तरनजिक पर्छ। ८६.२५ लाई १५ ले भाग गर्दा ५.७५ घण्टा आउँछ, अर्थात् ५ घण्टा ४५ मिनेट। नेपालले छिमेकीको घडीअनुसार मिलाउनुको सट्टा आफ्नै देशान्तरको सौर्य समय लियो।

यो समय सन् १९८६ मा आधिकारिक भयो। त्यसअघि नेपालमा भारतकै जस्तो UTC+5:30 चल्थ्यो। घडी १५ मिनेट अगाडि सार्दा नेपालको समय नेपालकै देशान्तरसँग मिल्यो, र नेपालको मानक समय भारतभन्दा छुट्टै भयो।

नेपालको समय र भारतको समय

नेपालको समय सधैँ भारतभन्दा १५ मिनेट अगाडि हुन्छ। वीरगन्ज वा भैरहवामा सीमा काट्दा फोनको घडी १५ मिनेटले फेरिन्छ। भारतको समय निकाल्न नेपालको समयबाट १५ मिनेट घटाउनुहोस्। भारततिर रेल वा बस चढ्नु छ भने टिकट र स्टेसनको बोर्डमा भारतीय समय लेखिएको हुन्छ भनेर ध्यान दिनुहोस्, किनकि १५ मिनेटले रेल छुट्न सक्छ।

डेलाइट सेभिङ टाइम छैन

नेपालमा डेलाइट सेभिङ टाइम कहिल्यै चलेको छैन। घडी वर्षभरि UTC+5:45 मै रहन्छ। तर नेपालीहरू बस्ने र काम गर्ने धेरै देशले वर्षमा दुई पटक घडी सार्छन्, त्यसैले ती देशसँगको अन्तर पनि फेरिन्छ। लन्डनसँगको अन्तर जाडोमा ५:४५ र बेलायती गर्मी समयमा ४:४५ हुन्छ। न्युयोर्कसँग जाडोमा १०:४५ र गर्मीमा ९:४५ हुन्छ। विदेशमा रहेका कसैसँगको कलको समय अचानक एक घण्टा फरक परे उताको घडी सरेको हो; नेपालको घडी सरेको होइन।

घडी सार्ने सामान्य मिति:

• बेलायत र युरोपेली संघ: मार्चको अन्तिम आइतबार घडी अगाडि, अक्टोबरको अन्तिम आइतबार पछाडि।

• अमेरिका र क्यानडा: मार्चको दोस्रो आइतबार अगाडि, नोभेम्बरको पहिलो आइतबार पछाडि।

• सिड्नी र दक्षिणपूर्वी अस्ट्रेलिया: अक्टोबरको पहिलो आइतबार अगाडि, अप्रिलको पहिलो आइतबार पछाडि।

नेपालको समयबाट छिटो हिसाब

तलको तालिकाले धेरैजसो कल र उडानको हिसाब मिलाउँछ। सबै अन्तर नेपालको समयको तुलनामा हो।

नेपालीहरू काम वा पढाइका लागि जाने खाडी, युरोप र उत्तर अमेरिकाभन्दा नेपालको समय अगाडि छ। मलेसिया, पूर्वी एसिया र अस्ट्रेलियाभन्दा भने पछाडि छ। अरू सहरका लागि हातले हिसाब गर्नुभन्दा फोनको वर्ल्ड क्लक हेर्नुहोस्, र अन्तर कता जान्छ (अगाडि कि पछाडि) भन्ने पक्का गर्नुहोस्।

नेपालको समय र नेपाली पात्रो

नेपालको आधिकारिक पात्रो बिक्रम सम्बत् हो, जुन इस्वी सम्वत्भन्दा ५६ देखि ५७ वर्ष अगाडि छ। दैनिक पञ्चाङ्ग (तिथि, नक्षत्र आदि) नेपालकै स्थानीय समयअनुसार गणना हुन्छ, UTC वा भारतीय समयअनुसार होइन। यसले चाडपर्वको मिति फरक पार्न सक्छ। जस्तै, नेपालको समयअनुसार बिहान ६:१० मा फेरिने तिथिले एउटै चाडलाई काठमाडौं र दिल्लीमा फरक दिनमा पार्न सक्छ। कतिगतेको दैनिक पञ्चाङ्ग नेपालकै समयअनुसार गणना हुन्छ, र मिति परिवर्तक ले बि.सं. र ई.सं. मिति एकअर्कामा बदल्छ।

समय मिलाउने सुझाव

• विदेशमा बस्नुहुन्छ भने फोनको वर्ल्ड क्लकमा काठमाडौं थप्नुहोस्; ४५ मिनेटको हिसाब गर्नै पर्दैन।

• विदेशमा कसैसँग कलको समय मिलाउँदा म्यासेजमा दुवै देशको समय लेख्नुहोस्।

• मार्च, अप्रिल, अक्टोबर र नोभेम्बरमा अर्को देशले घडी सारेपछि अन्तर फेरि जाँच्नुहोस्। नेपालको घडी सर्दैन, तर उनीहरूसँगको अन्तर सर्छ।

• उडानको टिकटमा हरेक एयरपोर्टको स्थानीय समय लेखिएको हुन्छ। काठमाडौंबाट दिल्ली जाने उडानमा पुग्ने समय भारतीय समयमा हुन्छ।

उदाहरण: नेपालमा बिहान ९ बजे हुँदा

नेपालमा बिहान ९:०० बज्दा UTC मा बिहान ३:१५ हुन्छ। त्यही बेला अरू ठाउँमा यति बजेको हुन्छ:

• भारत: बिहान ८:४५
• दुबई: बिहान ७:१५
• कतार र साउदी अरब: बिहान ६:१५
• मलेसिया: बिहान ११:१५
• जापान र दक्षिण कोरिया: दिउँसो १२:१५
• लन्डन (जाडोमा): बिहान ३:१५

फोन गर्ने दिन दुई देशमा फरक पर्न सक्छ

१ जनवरी २०२६ को UTC २०:०० बजे नेपालमा २ जनवरीको बिहान ०१:४५ हुन्छ। ५ घण्टा ४५ मिनेट थप्दा मध्यरात नाघे मिति पनि अर्को दिनमा सार्नुहोस्। विदेशमा फोन गर्दा दुवै सहरको मिति र समय लेख्नुहोस्। नेपालमा समयको अन्तर स्थिर भए पनि अर्को देशको ऋतुअनुसार घडी फेरिँदा दुई ठाउँको अन्तर बदलिन सक्छ।

छोटा प्रश्न र उत्तर

UTC भनेको के हो? विश्वभरका घडी मिलाउने आधार समय। संसारका सबै समय क्षेत्र UTC भन्दा यति घण्टा अगाडि वा पछाडि भनेर लेखिन्छन्।

कम्प्युटर वा फोनमा नेपालको समय कसरी छान्ने? टाइम जोनको सूचीमा "Kathmandu" खोज्नुहोस्। प्राविधिक नाम Asia/Kathmandu हो।