साउनको उत्तरार्धमा एक बिहान नेपालभरका ढोकाहरूले नयाँ रक्षक पाउँछन्: गुजुल्टिएका नागहरूको छापा चित्र, गोबरले ढोकाको माथिल्लो चौकोसमा टाँसिएको, हरेक फणामा रातो टीका। यही हो नाग पञ्चमी — श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नाग देवताको पर्व। चान्द्र पात्रो अनुसार मिति हरेक वर्ष सर्छ; यस वर्षको यकिन दिन हाम्रो बिदा पात्रोमा छ, र तिथि आफैँ हेर्न दैनिक पञ्चाङ्ग हेर्नुस्।
नाग को हुन्
हिन्दू मान्यतामा नागहरू अर्धदैवी सर्प हुन् जसको वशमा पानी छ — वर्षा, मूल, पोखरी, जमिनमुनिको पानी। नागराज वासुकि समुद्र मन्थनमा डोरी बनेका थिए र शिवजीको गलामा बेरिएका छन्; शेषनागका फणामाथि विष्णु विराजमान छन्। यो त भयो शास्त्रको कुरा — घरायसी बुझाइ अझ सीधा छ। परिवारले भर पर्ने पानी र घर उभिएको जमिनका रक्षक नाग हुन्, र वर्षको एक दिन तिनलाई सम्झनुपर्छ।
काठमाडौं तालको कथा
यो पर्वमाथि उपत्यकाको विशेष दाबी छ। पुराना वंशावली भन्छन् — काठमाडौं उपत्यका कुनै बेला ताल थियो, र त्यो ताल नागहरूको घर थियो। मञ्जुश्रीले चोभारको गल्छी काटेर ताल सुकाएपछि नागहरूले वासस्थान गुमाए। त्यसपछि बसेको बस्ती एक हिसाबले उनीहरूकै भूमिमा छ, त्यसैले उपत्यकावासीले वर्षेनि पूजाको ऋण तिर्नुपर्छ। नक्सालको नाग पोखरी र चोभार नजिकको टौदह — जहाँ विस्थापित नागराज कर्कोटक बस्छन् भनिन्छ — यही पर्वका स्थानीय केन्द्र हुन्। नाग पञ्चमीको बिहान टौदहमा अझै भक्तहरूको भीड लाग्छ, र त्यहाँ वर्षभरि माछा मार्न नहुने मान्यता छ।
नाग पञ्चमीको पूजा विधि
घरको पूजा छोटो छ। मूल ढोकामाथि नागको चित्र टाँसिन्छ — परम्पराले गोबर भन्छ, सहरका फ्ल्याटमा टेपले पनि काम चलेकै छ। चित्रलाई टीका, फूल, अनि दूध, दुबो र कतै-कतै जौ वा सिक्का चढाइन्छ। कोही परिवारले छापा किन्नुको सट्टा चामलको पिठोले भित्तामै नाग कोर्छन्। पूजाका कामना ठोस छन्: सर्पदंशबाट रक्षा, चट्याङ र आगोबाट रक्षा, र समयमै वर्षा — नाग पञ्चमी वर्षाको ठीक बीचमा पर्छ, जति बेला किसान परिवारको पूरै वर्ष आकाशको भरमा हुन्छ।
दूध ढोका नजिक वा खेतको ज्ञात सर्पको दुलो छेउ राखिन्छ। सर्पले दूध पिउँदैन भनेर जीवशास्त्रीले भनिहाल्छन्, तर त्यो चढाइ जनावरका लागि थिएन — जनावरले प्रतिनिधित्व गर्ने देवताका लागि हो। पूजा सकिएपछि प्रसाद परिवारभित्रै बाँडिन्छ, र चित्र वर्षभरि ढोकामै रहन्छ।
ढोकाभन्दा ठूलो पूजा कहाँ हुन्छ
नक्सालको नाग पोखरीमा पोखरीबीच ठडिएको सुनौलो नागअगाडि बिहानभरि भक्तको लर्को लाग्छ। उपत्यकाको सबैभन्दा ठूलो भीड टौदहमै हुन्छ। भक्तपुर र पुराना नेवार बस्तीहरूमा यो दिनको भार अझ बढी छ, किनकि त्यहाँको पुरानो जल-संरचना — ढुङ्गेधारा र पोखरीहरू — नागकै आकृतिले कुँदिएका छन्; नाग शाब्दिक रूपमै पानीको प्रणालीभित्र बसेका छन्। तराईतिर नागस्थानहरूमा मेला लाग्छ — पहाडले कहिलेकाहीँ सम्झने सर्पदंश मधेशमा वर्षायामको दैनिक यथार्थ हो।
पर्व किन टिकिरहेको छ
नाग पञ्चमीलाई पुरानो जमानाको अवशेष भन्न सजिलो छ, तर यो व्यावहारिक कारणले टिकेको छ। वर्षायाम सर्पदंशकै मौसम हो — बाढीले सर्पलाई खेत, आँगन र घरसम्म ल्याइपुर्याउँछ, र नेपालमा वर्षेनि हजारौँ दंशका घटना दर्ता हुन्छन्, अधिकांश जेठदेखि असोजबीच तराईमा। वर्षाको उत्कर्षमा घर-घरलाई सर्प, पानी र मौसमबारे सोच्न लगाउने दिन कहिल्यै अप्रासङ्गिक भएन। ढोकामाथिको नाग प्रार्थना पनि हो, मौसमी चेतावनी पनि।
अर्को कारण — मान्न सजिलो छ। न व्रत, न लामो विधि, न पाँच रुपैयाँको छापाबाहेक खर्च। श्रावणका अनुष्ठानमध्ये सबैभन्दा थोरै माग्ने भएकाले भारी विधि छाडिसकेका घरमा पनि यो बाँचेको छ। बच्चाहरूलाई पनि यही दिनबाट नाग र पानीका कथा सुनाउने चलन छ, जसले पर्वलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउँछ।
व्यावहारिक कुरा
मान्ने हो भने: एक-दुई दिन अगावै पूजा पसलबाट नागको चित्र किन्नुस्, बिहान नुहाएर टाँस्नुस्, जे छ त्यही चढाउनुस् — दूध र एउटा फूल पुग्छ — र चित्र वर्षभरि रहन दिनुस्। नयाँ टाँस्दा पुरानो झिकिन्छ। टौदह वा नाग पोखरी जाने भए मध्य-बिहानअघि पुग्नुस्; दुवै साना ठाउँ हुन् र भीड छिटो चुलिन्छ। अनि वर्षा राम्रै परेको छ भने खेतमा पाइला हेरेर चाल्नुस् — पर्वको मौलिक सल्लाह, अझै काम लाग्ने।
अन्त्यमा तिथिको सानो कुरा। नाग पञ्चमी शुक्ल पक्षको पाँचौँ तिथिमा पर्ने भएकाले औंसीबाट पाँच दिन गनेर पनि निकाल्न सकिन्छ, तर तिथि घट्ने-बढ्ने हुन्छ र कहिलेकाहीँ एउटै तिथि दुई दिनसम्म तन्किन्छ। त्यसैले भरपर्दो बाटो पात्रो नै हो — पञ्चाङ्गमा आजको तिथि हेर्नुस्, र पर्वको यकिन गते बिदा सूचीबाट टिप्नुस्। यति गरे नाग पञ्चमीको तयारीका लागि अरू केही चाहिँदैन।