नाग पञ्चमी: ढोकामाथि नाग टाँस्ने चलनको अर्थ

फोटो: Bijay Chaurasia, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

नाग पञ्चमी नाग देवताको पूजा गर्ने पर्व हो। यो चान्द्र श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन पर्छ। २०८३ सालमा नाग पञ्चमी भदौ १ गते (अगस्ट १७, २०२६) पर्छ, अर्थात् सौर साउन सकिएको भोलिपल्ट। यो दिन बिहान घरको मूल ढोकामाथि गुजुल्टिएका नागको छापा चित्र गोबरले टाँसिन्छ र हरेक फणामा रातो टीका लगाइन्छ। चान्द्र पात्रोअनुसार मिति हरेक वर्ष सर्छ। यस वर्षको मिति बिदा पात्रो मा छ, र तिथि हेर्न दैनिक पञ्चाङ्ग हेर्नुहोस्।

नाग को हुन्

हिन्दू मान्यतामा नाग अर्धदैवी सर्प हुन्, जसको वशमा पानी छ: वर्षा, मूल, पोखरी र जमिनमुनिको पानी। नागराज वासुकि समुद्र मन्थनमा डोरी बनेका थिए र शिवजीको घाँटीमा बेरिएका छन्। शेषनागमाथि विष्णु बस्छन्। घरमा भने सीधा बुझाइ छ: परिवारले प्रयोग गर्ने पानी र घर बनेको जमिनको रक्षा नागले गर्छन्, त्यसैले वर्षमा एक दिन तिनको पूजा गरिन्छ।

काठमाडौं तालको कथा

काठमाडौं उपत्यकामा यो पर्वको छुट्टै कथा छ। पुराना वंशावलीअनुसार उपत्यका पहिले ताल थियो, र त्यो ताल नागहरूको घर थियो। मञ्जुश्रीले चोभारको गल्छी काटेर ताल सुकाएपछि नागहरूको बासस्थान गयो। त्यसपछि बनेका बस्ती नागकै भूमिमा छन्, त्यसैले उपत्यकावासीले हरेक वर्ष नागको पूजा गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ।

नक्सालको नाग पोखरी र चोभार नजिकको टौदह यो पर्वका मुख्य स्थान हुन्। ताल सुकेपछि बासस्थान गुमाएका नागराज कर्कोटक टौदहमा बस्छन् भनिन्छ। नाग पञ्चमीको बिहान टौदहमा अझै भक्तहरूको भीड लाग्छ, र त्यहाँ वर्षभरि माछा मार्न हुँदैन भन्ने मान्यता छ।

नाग पञ्चमीको पूजा विधि

घरमा गरिने पूजा छोटो हुन्छ:

• मूल ढोकामाथि नागको चित्र टाँस्नुहोस्। परम्पराअनुसार गोबरले टाँसिन्छ, सहरका फ्ल्याटमा धेरैले टेप प्रयोग गर्छन्।

• चित्रमा टीका र फूल चढाउनुहोस्, अनि दूध र दुबो चढाउनुहोस्। कतै-कतै जौ वा सिक्का पनि चढाइन्छ।

• कोही परिवार छापा किन्नुको सट्टा चामलको पिठोको लेदोले भित्तामै नाग कोर्छन्।

पूजामा सर्पदंश, चट्याङ र आगोबाट रक्षा र समयमै वर्षाको कामना गरिन्छ। नाग पञ्चमी वर्षायामको बीचमा पर्छ, जतिबेला किसानको बाली पानीमा भर पर्छ।

नाग पञ्चमीमा दूध चढाउने चलन नाग देवताप्रतिको अर्पण हो। परिवारको चलनअनुसार घरको पूजा स्थान वा चित्रमा अर्पण गर्नुहोस्। जङ्गली सर्पको दुलोमा खानेकुरा नराख्नुहोस्, सर्प समात्ने वा खुवाउने प्रयास नगर्नुहोस्। पूजा गर्न जीवित सर्पसँग सम्पर्क आवश्यक हुँदैन।

ठूलो पूजा कहाँ हुन्छ

नक्सालको नाग पोखरीको बीचमा सुनौलो नागको मूर्ति छ, र त्यहाँ बिहानभरि भक्तको लाइन लाग्छ। उपत्यकामा सबैभन्दा ठूलो भीड टौदहमा हुन्छ।

भक्तपुर र पुराना नेवार बस्तीमा यो दिनलाई अझ बढी महत्त्व दिइन्छ, किनकि त्यहाँका पुराना ढुङ्गेधारा र पोखरीमा नागका आकृति कुँदिएका छन्। तराईमा नागस्थानहरूमा मेला लाग्छ। वर्षायाममा सर्पदंश पहाडभन्दा तराई-मधेशमा धेरै हुन्छ।

पर्व किन अझै मनाइन्छ

नाग पञ्चमीका व्यावहारिक कारण छन्। वर्षायाम सर्पदंशको मौसम हो। बाढीले सर्पलाई खेत, आँगन र घरसम्म पुर्‍याउँछ। नेपालमा हरेक वर्ष हजारौँ सर्पदंशका घटना हुन्छन्, धेरैजसो जेठदेखि असोजसम्म तराईमा। यो पर्व त्यही मौसमको बीचमा पर्छ, त्यसैले ढोकामाथिको नाग प्रार्थना पनि हो र सर्पदेखि होसियार हुने सम्झना पनि।

यो पर्व मनाउन पनि सजिलो छ। व्रत बस्नु पर्दैन, लामो पूजा गर्नु पर्दैन, सस्तो छापाबाहेक खर्च लाग्दैन। साउनका पूजामध्ये यसमा सबैभन्दा कम समय र खर्च लाग्छ, त्यसैले धेरै पूजा छाडिसकेका घरमा पनि नाग पञ्चमी मनाइन्छ। यही दिन बच्चाहरूलाई नाग र पानीका कथा सुनाउने चलन पनि छ।

व्यावहारिक कुरा

• एक-दुई दिनअघि नै पूजा पसलबाट नागको चित्र किन्नुहोस्।

• बिहान नुहाएपछि चित्र टाँस्नुहोस्।

• घरमा जे छ त्यही चढाउनुहोस्। दूध र एउटा फूल भए पुग्छ।

• चित्र वर्षभरि रहन दिनुहोस्। नयाँ टाँस्दा पुरानो झिक्नुहोस्।

• टौदह वा नाग पोखरी जाने भए मध्य-बिहानअघि पुग्नुहोस्। दुवै साना ठाउँ हुन् र छिट्टै भीड हुन्छ।

• पानी धेरै परेको बेला खेत र झाडीमा हिँड्दा खुट्टा हेरेर हिँड्नुहोस्।

नाग पञ्चमीको तिथि कसरी हेर्ने

नाग पञ्चमी शुक्ल पक्षको पाँचौँ तिथिमा पर्छ, त्यसैले औंसीपछि पाँच तिथि गनेर पनि निकाल्न सकिन्छ। तर तिथि घटबढ हुन्छ, र कहिलेकाहीँ एउटै तिथि दुई दिनसम्म पर्छ। त्यसैले पञ्चाङ्गमा आजको तिथि हेर्नुहोस्, र पर्वको ठ्याक्कै गते बिदा सूचीबाट टिप्नुहोस्।

सर्पले टोक्यो भने के गर्ने

नाग पञ्चमी पर्ने वर्षायाममै सर्पदंश धेरै हुन्छ, त्यसैले घरका सबैलाई यो प्राथमिक उपचार थाहा हुनुपर्छ:

• बिरामीलाई शान्त राख्नुहोस् र टोकेको हात वा खुट्टा नचलाउनुहोस्।
• घाउ नकाट्नुहोस्, मुखले विष नचुस्नुहोस्, र डोरीले कसेर नबाँध्नुहोस्।
• औँठी, चुरा वा कसिलो लुगा छिटो खोलिदिनुहोस्, किनकि टोकेको भाग सुन्निन सक्छ।
• झारफुकमा समय नबिताई सकेसम्म छिटो नजिकको अस्पताल वा स्वास्थ्य चौकी पुर्‍याउनुहोस्।

छोटा प्रश्न र उत्तर

२०८३ मा नाग पञ्चमी कहिले हो? भदौ १ गते (अगस्ट १७, २०२६) मा।

नागको चित्र नपाए के गर्ने? चामलको पिठो वा गोबरले ढोकामाथि नाग कोरे पनि हुन्छ। टीका, फूल र दूध चढाए पूजा पुग्छ।