जन्मदिन प्रायः दिउँसो मनाइन्छ; कृष्णको भने मध्यरातमा। किनकि विष्णुका आठौँ अवतारको जन्म भदौ कृष्णपक्षको अष्टमीको रातमा, मथुराको कारागारमा, बन्दी बनाउने राजा निदाएका बेला भएको थियो। कृष्ण जन्माष्टमी त्यही घडीवरिपरि बनेको पर्व हो — दिनभरिको व्रत र भजन, जसको उत्कर्ष रातको बाह्र बजे मन्दिरका शङ्खले जन्म घोषणा गरेपछि मात्र आउँछ। यस वर्ष यो भदौ १९, शुक्रबार, सेप्टेम्बर ४ मा पर्छ — सार्वजनिक बिदा हो, बिदा पात्रोमा छ।
दिनले दोहोर्याउने कथा
मथुराका राजा कंसलाई आकाशवाणी भएको थियो — बहिनी देवकीको आठौँ सन्तानले उनको वध गर्नेछ। कंसले देवकी र वसुदेवलाई थुने र जन्मिएका सन्तान मार्दै गए। आठौँ सन्तान कृष्ण थिए। जन्मको क्षणमा पहरेदार निदाए, साङ्ला आफैँ खुले, र वसुदेवले उर्लिँदो यमुना तर्दै — शेषनागले फणाले पानी छेक्दै — नवजातलाई पारि गोकुल पुर्याएर त्यहाँकी नवजात छोरीसँग साटे। कृष्ण गोठालाका छोरा भएर हुर्किए, र आकाशवाणीले आफ्नो वचन समयमै पूरा गर्यो। जन्माष्टमीले यो सबै एउटै रातमा खाँदेको छ: व्रत बाबुआमाको बन्धनको प्रतिबिम्ब हो, मध्यरातको क्षण मुक्तिको, र भजनहरू प्रायः त्यसपछिको गोठाले बाल्यकालका।
व्रतको विधि
व्रत बस्नेहरू दिनभर अन्न खाँदैनन् — चल्तीको नियमले फलफूल, दूध, दही र पानी दिन्छ, कृष्णकै दुग्धप्रेमी किंवदन्तीसँग मिल्ने गरी। व्रत मध्यरातको जन्म घोषणापछि मात्र खोलिन्छ। कृष्णको मूर्ति भएका घरमा बालकृष्णलाई स्नान गराई, वस्त्र लगाई सानो पालनामा झुलाइन्छ; प्रसादमा दूध र नौनीकै बाहुल्य हुन्छ — नौनी चोर्ने कृष्णका कथा जन्माष्टमीका भजनको आधा भण्डार नै हो। मन्दिरहरूमा साँझभरि अखण्ड कीर्तन चल्छ र मध्यरातको आरतीमा टुङ्गिन्छ। व्रतपछिको पहिलो खानामा पनि अन्नभन्दा फलफूल र दूधकै परिकार अगाडि राख्ने चलन छ।
पाटनको कृष्ण मन्दिर: दिनको केन्द्र
नेपालको कृष्ण जन्माष्टमीको निर्विवाद केन्द्र एउटै छ: पाटन दरबार क्षेत्रको ढुङ्गे कृष्ण मन्दिर, राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले सन् १६३७ मा बनाएको। इँटा र काठका प्यागोडाको सहरमा कुँदिएको ढुङ्गाको शिखर-शैलीको यो मन्दिर आफैँमा अनौठो छ — बार्दलीभरि महाभारत र रामायणका दृश्य कुँदिएका छन्। जन्माष्टमीमा माथिल्लो गर्भगृहको लाइन अघिल्लो साँझदेखि बस्न थाल्छ; मध्याह्नसम्म लाइनले चोक बेर्छ, र भीड मध्यरातसम्म टिक्छ। रातो पहिरनका महिला, बार्दलीमुनिका भजन मण्डली, जागरणका लागि झिलिमिली चोक — यो उपत्यकाका ठूला पर्व-रातमध्ये एक हो, र पानी परे पनि रोकिँदैन। भदौमा त्यसको अर्थ प्रायः पानीमै मनाइन्छ भन्ने हो।
अन्यत्र पनि काठमाडौं, भक्तपुर र तराईका कृष्ण मन्दिरहरूमा आ-आफ्नै जागरण चल्छन्, र बूढानीलकण्ठलगायतका इस्कोन केन्द्रहरूले अभिषेक र मध्यरात्रि भोजसहितका ठूला आयोजना पुरानै मन्दिर-परम्परामाथि थपेका छन्।
चाडबाडे मौसमभित्रको जन्माष्टमी
यो दिन भदौको घनचक्करकै बीचमा पर्छ: गाईजात्राको एक हप्तापछि, तीजको डेढ हप्ताअघि। तीनै पर्व मान्ने घरका लागि भदौ भनेको व्रत र भोज पालैपालो चल्ने महिना नै हो। यो अवधिभर दैनिक पञ्चाङ्ग हेर्नु उपयोगी छ — अष्टमी, कृष्णपक्ष र वरपरका तिथिले चाडका मिति किन त्यहीँ पर्छन् र जन्माष्टमी हरेक वर्ष अङ्ग्रेजी पात्रोमा किन सर्छ भन्ने प्रस्टै देखाउँछन्।
व्यावहारिक कुरा
पाटन जाने भए: चोकमा विदेशीलाई टिकट लाग्छ, गर्भगृहको लाइन दिउँसोसम्म घण्टौँ लामो भइसक्छ — तर चोक आफैँ, भजन, भीड र झिलिमिली मन्दिर हेर्न कुनै लाइन चाहिँदैन, र माहोल नौ बजेदेखि मध्यरातबीच उत्कर्षमा पुग्छ। छाता बोक्नुस्, उभिनुपर्छ भनेर जानुस्। घरमै व्रत बस्ने भए पालना र दूधका परिकार साँझअघि नै तयार राख्नुस् — मध्यरात सोचेभन्दा छिटो आइपुग्छ। न व्रत न लाइन भन्नेका लागि व्यावहारिक कुरा एउटै छ: सार्वजनिक बिदा हो, बैंक-कार्यालय बन्द हुन्छन्, र देशभरका कृष्ण मन्दिर वरपरका सडक साँझसम्म बन्द भइसक्छन्।
बालबालिकासँग जाने भए साँझको पहिलो पहर रोज्नुस् — भीड मध्यरातको तुलनामा आधा हुन्छ, र मन्दिरको बत्ती बलिसकेको हुन्छ। मध्यरातसम्म बस्ने योजना छ भने फर्किने साधन पहिल्यै मिलाउनुस्, किनकि बाह्र बजेपछि पाटनबाट सवारी पाउन मुस्किल पर्छ। धेरै परिवारले चाहिँ बीचको बाटो समात्छन्: साँझ मन्दिर, घर फर्केर भजन, अनि मध्यरातको आरती टिभी वा मोबाइलमा। जसरी मनाए पनि दिनको मर्म एउटै रहन्छ — अँध्यारो कोठरीमा जन्मेको बालकको कथा, जसलाई हरेक भदौमा नेपालले रातभर जागेर सम्झन्छ। पर्वको माहोल भोलिपल्ट बिहानसम्म पनि पूरै सेलाउँदैन: मन्दिर वरिपरिका पसलमा प्रसादका परिकार भेटिइरहन्छन्, र चोकका भजन मण्डली त अर्को साँझसम्म पनि जम्मा भइरहन्छन्। त्यसैले मुख्य रात छुटे पनि भोलिपल्ट बिहानै पाटन पुग्नु बिल्कुलै खेर जाँदैन।