जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धन: जनै, डोरो र क्वाँटी

फोटो: Haribanshnp, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

जनै पूर्णिमा श्रावण (साउन) महिनाको पूर्णिमामा पर्छ। २०८३ सालमा यो भदौ १२, शुक्रबार (अगस्ट २८, २०२६) मा पर्छ, र यो दिन सार्वजनिक बिदा हुन्छ। बिदा पात्रोमा हेर्न सकिन्छ। यो एकै दिन धेरै चलन मनाइन्छ। तागाधारी हिन्दू पुरुषहरू छातीमा भिर्ने जनै फेर्छन्। पुरोहितले आउने जोकोहीको नाडीमा पहेँलो रक्षा डोरो बाँधिदिन्छन्। तराईमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई राखी बाँध्छन्। धेरैजसो घरमा यो दिन क्वाँटी पाक्छ, जुन नौ थरी टुसाएका गेडागुडीको बाक्लो झोल हो।

जनै पूर्णिमाकै दिन संस्कृत दिवस र ऋषि तर्पणी पनि पर्छन्, त्यसैले पात्रोमा यो दिनमा धेरै नाम लेखिएको हुन्छ।

जनै पूर्णिमामा जनै किन फेरिन्छ?

जनै ब्रतबन्धपछि लगाइने पवित्र सुती धागो हो। यसको बनावट र डोराको अर्थ परम्पराअनुसार फरक हुन्छ। जनै पूर्णिमामा मान्ने परिवारले पुरोहितको विधिअनुसार नयाँ जनै लगाउँछन्। पुरानो धागोको व्यवस्थापन गर्दा परिवारको चलनसँगै सरसफाइ ध्यान दिनुहोस्; नदी वा पोखरीमा धागो, प्याकेट वा अन्य फोहोर नछाड्नुहोस्।

बिहानको स्नान यो पर्वको सबैभन्दा देखिने भाग हो। घाट र मन्दिरका पोखरी झिसमिसेमै भरिन्छन्। पशुपतिका घाटमा शिवरात्रिपछि सबैभन्दा धेरै भीड यही दिन हुन्छ।

रक्षा डोरो: सबैका लागि

रक्षा डोरो लगाउन जनै लगाएको हुनु पर्दैन। पुरोहितले रक्षाको मन्त्र पढ्दै नाडीमा बाँधिदिने पहेँलो वा रातो धागोलाई रक्षा डोरो भनिन्छ। महिला, पुरुष, बालबालिका, जुनसुकै जात र उमेरका मानिसले यो लगाउन सक्छन्। डोरो तिहारको लक्ष्मीपूजासम्म लगाइन्छ। परम्पराअनुसार त्यो दिन डोरो गाईको पुच्छरमा बाँधिन्छ, ताकि मरेपछि गाईले वैतरणी नदी तार्न मद्दत गरोस्। व्यवहारमा धेरैले डोरो नखुइलिएसम्म लगाइरहन्छन्। रक्षाबन्धनको अर्थ "रक्षाको बन्धन" हो।

राखी: दाजुभाइ-दिदीबहिनीको धागो

तराईमा र सीमापारि पनि नाता भएका परिवारमा यो दिन मुख्य गरी राखीको दिन हो। बहिनीले दाजुको नाडीमा सजाइएको राखी बाँध्छिन् र निधारमा टीका लगाइदिन्छिन्। दाजुले बहिनीको रक्षा गर्ने वचन दिन्छन् र चलनअनुसार उपहार पनि दिन्छन्। पछिल्लो पुस्तामा राखी बाँध्ने चलन धेरै ठाउँमा फैलिएको छ। पूर्णिमाअघिको हप्ता काठमाडौँका पसलमा राखी पाइन्छ, र पहाडका धेरै परिवारले जनै र डोरोकै दिन राखी पनि बाँध्न थालेका छन्।

क्वाँटी: नौ गेडीको झोल

जनै पूर्णिमाको मुख्य खाना क्वाँटी हो। क्वाँटी नौ थरी टुसाएका गेडागुडीको झोल हो। सामान्यतया मास, मुगी, चना, भटमास, बकुल्ला, बोडी, मस्याङ, राजमा र केराउ राखिन्छ। गेडी केही दिनअघिदेखि भिजाइन्छ र टुसा निस्कन थालेपछि पकाइन्छ। यो समयमा वर्षा सबैभन्दा धेरै हुन्छ र खेतको काम पनि धेरै हुन्छ, त्यसैले प्रोटिन धेरै भएको तातो झोल खाइन्छ। बजारमा हप्ताभरि तयारी क्वाँटी मिश्रण पाइन्छ, तर भिजाउने र टुसाउने काम घरमै गर्नुपर्छ।

तयारी: क्वाँटीका गेडी पूर्णिमाभन्दा कम्तीमा तीन-चार दिनअघि भिजाउनुपर्छ, नत्र टुसा आउँदैन। बजारको मिश्रण किने पनि टुसाउने समय छुट्याउनुहोस्। घरमै जनै फेर्ने वा डोरो बाँध्ने हो भने पुरोहितलाई अघिल्लो दिन नै खबर गर्नुहोस्, किनकि पूर्णिमाको बिहान उनीहरू घरघर पुग्दा व्यस्त हुन्छन्।

गोसाइँकुण्ड र कुम्भेश्वर

यो दिनसँग दुई तीर्थ जोडिएका छन्। रसुवामा ४,३८० मिटर उचाइमा गोसाइँकुण्ड ताल छ। किंवदन्तीअनुसार विषले पोलेको घाँटी सेलाउन शिवजीले त्रिशूल गाडेर यो ताल बनाएका हुन्। यही पूर्णिमामा स्नान गर्न हजारौँ तीर्थयात्री गोसाइँकुण्ड पुग्छन्। झाँक्रीहरू पूरा पहिरनमा पुग्छन्, र तालको किनारमा उनीहरूले बजाउने ढ्याङ्ग्रो यो पर्वको चर्चित दृश्य हो।

पाटनको कुम्भेश्वर मन्दिरको पोखरीमा गोसाइँकुण्डबाटै भूमिगत धारा आउँछ भन्ने मान्यता छ। त्यसैले त्यहाँ नुहाउनुलाई गोसाइँकुण्डमै नुहाए बराबर मानिन्छ। चार दिनको उकालो हिँड्न नसक्नेहरू कुम्भेश्वर जान्छन्। कुम्भेश्वरको मेला यो मौसममा पाटनको सबैभन्दा ठूलो मेला हो।

जनै पूर्णिमाको दिन के गर्ने

पर्व मान्नुहुन्छ भने: बिहान सबेरै नुहाउनुहोस्, परिवारका पुरोहित वा कुनै मन्दिरबाट नयाँ जनै वा डोरो लगाउनुहोस्, र मध्य-बिहानसम्म क्वाँटी चुलोमा बसाल्नुहोस्, किनकि गेडी पाक्न घण्टौँ लाग्छ।

हेर्न मात्र जाने हो भने: पाटनको कुम्भेश्वरमा सानो ठाउँमा धेरै कार्यक्रम हुन्छन्, पशुपतिका घाटमा सबैभन्दा ठूलो भीड हुन्छ, र तराईका सहरमा राखीका राम्रा बजार लाग्छन्।

जनै पूर्णिमाको भोलिपल्ट गाईजात्रा हो, जसमा गाईको जात्रा र व्यङ्ग्य कार्यक्रम हुन्छन्। त्यसपछि तिहारसम्म चाडपर्व लगातार आइरहन्छन्।

क्वाँटी पकाउने तरिका

• नौ थरी गेडी राम्ररी पखालेर तीन-चार दिन भिजाउनुहोस्। दिनमा एक पटक पानी फेर्नुहोस्।
• टुसा देखिन थालेपछि गेडी पखालेर पानी तर्काउनुहोस्।
• तातो तेल वा घिउमा ज्वानो पड्काउनुहोस्, अनि प्याज, लसुन र अदुवा भुट्नुहोस्।
• गेडी हालेर नुन, बेसार र जिरा-धनियाँको धुलोसँग केही बेर भुट्नुहोस्।
• पानी थपेर प्रेसर कुकरमा वा भाँडामा गेडी गल्ने गरी पकाउनुहोस्। झोल बाक्लो भएपछि भात वा रोटीसँग खानुहोस्।

छोटा प्रश्न र उत्तर

जनै नलगाउनेले रक्षा डोरो लगाउन मिल्छ? मिल्छ। डोरो जुनसुकै जात, उमेर र लिङ्गका मानिसले लगाउन सक्छन्।

गोसाइँकुण्ड कति उचाइमा छ? ४,३८० मिटरमा। त्यति उचाइमा लेक लाग्न सक्छ, त्यसैले बिस्तारै उक्लनुहोस् र टाउको दुखे वा वाकवाकी लागे तल झर्नुहोस्।