जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धन: जनै, डोरो र क्वाँटी

श्रावणको पूर्णिमाले एकै दिनमा कम्तीमा चार पर्व बोकेको छ। हिन्दू पुरुषहरू छातीमा भिर्ने जनै फेर्छन्। पुरोहितले आउने जोकोहीको नाडीमा पहेँलो रक्षा डोरो बाँधिदिन्छन्। तराईमा र सीमापारि जरा भएका परिवारमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई राखी बाँध्छन्। अनि जुनसुकै घरको भान्छामा त्यो दिन क्वाँटी पाक्छ — नौ थरी टुसाएका गेडागुडीको बाक्लो झोल। यस वर्ष जनै पूर्णिमा भदौ १२, शुक्रबार, अगस्ट २८ मा परेको छ — सार्वजनिक बिदा हो, बिदा पात्रोमा हेर्न सकिन्छ।

जनै: वर्षेनि फेरिने धागो

जनै तीन डोराको सुतीको धागो हो — तागाधारी जातका पुरुषले ब्रतबन्धमा पाउँछन् र जीवनभर देब्रे काँधबाट भिर्छन्। तीन डोराका अर्थ पुरोहितपिच्छे फरक सुनिन्छ — शरीर, वचन र मन; वा गुरु, पितृ र देवताप्रतिका तीन ऋण। विधिका हिसाबले मुख्य कुरा एउटै हो: धागो चोखो र नचुँडिएको हुनुपर्छ। त्यसैले वर्षको एक पटक, यही पूर्णिमामा, नयाँ फेरिन्छ। नदी वा पोखरीमा स्नान गरिन्छ, पुरोहितले मन्त्रले नयाँ जनै शुद्ध गरिदिन्छन्, र पुरानो बगेको पानीमा सेलाइन्छ।

बिहानको स्नान दृश्य नै पर्वको सबैभन्दा देखिने अनुहार हो — घाट र मन्दिरका पोखरी झिसमिसेमै भरिन्छन्, र पशुपतिका घाटमा शिवरात्रिपछिकै ठूलो चहलपहल यही दिन हुन्छ। जनै पूर्णिमाकै दिन संस्कृत दिवस र ऋषि तर्पणी पनि पर्छन्, त्यसैले पात्रोमा यो दिनको नाम लामै देखिन्छ।

रक्षा डोरो: सबैका लागि

भाग लिन जनै चाहिँदैन। रक्षा डोरो — पुरोहितले रक्षाको मन्त्र पढ्दै नाडीमा बाँधिदिने पहेँलो वा रातो धागो — सबैका लागि हो: महिला, पुरुष, बालबालिका, जुनसुकै जात, जुनसुकै उमेर। डोरो तिहारको लक्ष्मीपूजासम्म लगाइन्छ; परम्परा भन्छ त्यो दिन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिनू, ताकि परलोकमा वैतरणी तार्न गाईले डोर्‍याऊन्। व्यवहारमा भने धेरै नाडीमा डोरो नखुइलिएसम्म बसिरहन्छ। पर्वको नामको अर्थ जे हो, काम त्यही हो — रक्षाको बन्धन।

राखी: दाजुभाइ-दिदीबहिनीको धागो

तराईमा यो दिन सबैभन्दा पहिले राखीकै दिन हो: बहिनीले दाजुको नाडीमा सिँगारिएको राखी बाँध्छिन्, निधारमा टीका लगाइदिन्छिन्, र दाजुले रक्षाको वचन दिन्छन् — वचनसँगै उपहार पनि, चलनै त्यस्तै छ। पछिल्लो पुस्तामा राखी आफ्नो मूल समुदायभन्दा निकै फैलिएको छ; पूर्णिमाअघिको हप्ता काठमाडौंका पसलमा राखी झुन्डिन थालेका छन्, र पहाडका थुप्रै परिवारले जनै-र-डोरोकै दिनमा राखी पनि सहजै मिसाइसकेका छन्।

क्वाँटी: नौ गेडीको झोल

दिनको खानामा छुट छैन। क्वाँटी नौ थरी टुसाएका गेडागुडीको झोल हो — मास, मुगी, चना, भटमास, बकुल्ला, बोडी, मस्याङ, राजमा र केराउ, चल्तीको गन्ती यही हो — दिनौँ अगाडिदेखि भिजाएर टुसा निस्कने बेलामा पकाइन्छ। समय जानीजानी रोजिएको हो: वर्षाको ओस उत्कर्षमा हुन्छ, खेतको काम पनि; प्रोटिनले भरिएको तातो झोलले मौसमको मोड जनाउँछ। बजारमा हप्तैभरि तयारी क्वाँटी मिश्रण पाइन्छ — टुसाउने काम भने घरमै गर्नुपर्छ। क्वाँटीमा जति थरी गेडी, उति नै स्वाद भन्ने बूढापाकाको भनाइ अझै चल्तीमा छ।

गोसाइँकुण्ड र कुम्भेश्वर

दिनलाई दुई तीर्थले बाँधेका छन्। रसुवामा ४,३८० मिटर उचाइको गोसाइँकुण्ड — किंवदन्तीमा, विषले पोलेको घाँटी सेलाउन शिवजीले त्रिशूल गाडेर निकालेको ताल — मा यही पूर्णिमामा स्नान गर्न हजारौँ तीर्थयात्री पुग्छन्। झाँक्रीहरू पूरा पहिरनमा उक्लन्छन्, र तालको किनारमा उनीहरूको ढ्याङ्ग्रो नेपाली अनुष्ठान-वर्षकै ठूलो दृश्यमध्ये एक हो। तल पाटनमा, कुम्भेश्वर मन्दिरको पोखरीमा गोसाइँकुण्डबाटै भूमिगत धारा आउँछ भन्ने मान्यता छ — त्यसैले त्यहाँको स्नान पनि कुण्डकै स्नान बराबर गनिन्छ। चार दिनको उकालो हिँड्न नसक्नेका लागि यो ठूलो राहत हो, र कुम्भेश्वरको मेला पाटनको मौसमकै ठूलो दिन बन्छ।

दिन कसरी बिताउने

मान्नुहुन्छ भने: सबेरै स्नान गर्नुस्, परिवारका पुरोहित वा कुनै मन्दिरबाट नयाँ जनै वा डोरो लगाउनुस्, र क्वाँटी मध्य-बिहानसम्म चुलोमा चढाइसक्नुस् — गेडी पाक्न घण्टौँ लाग्छ। हेर्न मात्र निस्कने हो भने: प्रति वर्गमिटर सबैभन्दा धेरै पर्व पाटनको कुम्भेश्वरमा भेटिन्छ, सबैभन्दा ठूलो भीड पशुपतिका घाटमा, र सबैभन्दा राम्रो राखी बजार तराईका सहरमा। जनै पूर्णिमाको भोलिपल्ट गाईजात्रा हो — गम्भीर धागाबाट व्यङ्ग्य र गाईको जात्रातिर मौसम फर्किन्छ, र यहाँबाट चाडबाडले तिहार नसकिएसम्म साँच्चै विश्राम लिँदैन।

एउटा सानो तयारीको कुरा पनि: क्वाँटीका गेडी पूर्णिमाभन्दा कम्तीमा तीन-चार दिनअघि भिजाउनुपर्छ, नत्र टुसा आउँदैन। बजारको मिश्रण किने पनि घरमै भिजाएर टुसाउने समय छुट्याउनुस्। अनि जनै वा डोरो लगाउने योजना छ भने आफ्ना पुरोहितलाई अघिल्लै दिन खबर गर्नुस् — पूर्णिमाको बिहान उनीहरूको तालिका घरै-घर दौडिएर बित्छ।